ગુજરાત હરિયાળું આવરણ વિસ્તાર અને ઇકોસિસ્ટમ પુનઃસ્થાપન અભિયાન
Source:indianmasterminds ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ગુજરાતમાં રાજ્ય સ્તરની પર્યાવરણ પહેલો, વનીકરણ કાર્યક્રમો, દરિયાકાંઠાના વહીવટ અને પરિસ્થિતિકીય સંરક્ષણ નીતિઓને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જે GPSC સિવિલ સેવા પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાય છે.
સારાંશ
ગુજરાત સરકાર રાજ્યમાં જૈવ વિવિધતા અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા વધારવા માટે હાઇ-ટેક નર્સરીઓની સ્થાપના કરવા, દરિયાકાંઠાના મહત્વપૂર્ણ મેન્ગ્રોવ પટ્ટાઓ પુનઃસ્થાપિત કરવા અને ઘાસિયા મેદાનોની ઇકોસિસ્ટમ્સને પુનર્જીવિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આક્રમક હરિયાળી આવરણ વિસ્તાર પહેલ અમલમાં મૂકી રહી છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાત મોટા પાયે નર્સરી વિકાસ, મેન્ગ્રોવ (ચરિયા) પુનઃસ્થાપના અને ઘાસિયા મેદાનની ઇકોસિસ્ટમ મેનેજમેન્ટ દ્વારા તેના હરિયાળા આવરણ (ગ્રીન કવર)નો विस्तार કરી રહ્યું છે.
- સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિનું રક્ષણ કરવા માટે મેન્ગ્રોવની ખેતી દ્વારા દરિયાકિનારાનું રક્ષણ અને નબળા ઘાસના મેદાનોને પુનર્જીવિત કરવા સહિત ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.
- રાજ્યભરમાં વનીકરણ અભિયાન માટે સામુદાયિક નર્સરીઓ (બાગ) પર વિશેષ ભાર અને રોપા વિતરણમાં વધારો કરવો.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
MISHTI યોજના
૫ જૂન, ૨૦૨૩ ના રોજ શરૂ કરાયેલ ભારતનાં દરિયાકાંઠાનાં વિસ્તારોમાં મેન્ગ્રોવ ઇકોસિસ્ટમ્સને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને વિસ્તૃત કરવા માટેની કેન્દ્ર સરકારની પહેલ. ગુજરાત અગ્રેસર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેણે તેના પ્રારંભિક તબક્કાના પુનઃસ્થાપન લક્ષ્યાંકોમાંથી ૮૫% થી વધુ અમલ કર્યો છે.
UPSC context
UPSC પ્રિલિમ્સ/મેન્સ (પર્યાવરણ અને પારિસ્થિતિશાસ્ત્ર, સરકારી યોજનાઓ): દરિયાકાંઠાના સંરક્ષણ કાર્યક્રમો, આબોહવા ક્ષમતા અને રાજ્ય સ્તરના અમલીકરણનું જ્ઞાન ચકાસે છે.
ગુજરાત વન વિભાગ
ગુજરાતના હરિયાણા ક્ષેત્રમાં વધારો કરવા અને નષ્ટ થયેલા ઇકોસિસ્ટમને પુનર્જીવિત કરવા સહિત વનીકરણ, વન્યજીવ સંરક્ષણ અને ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપન નીતિઓનો અમલ કરવાની જવાબદારી સોંપાયેલી નોડલ રાજ્ય એજન્સી.
UPSC context
GPSC પ્રિલિમ્સ/મેન્સ (ગુજરાત-વિશિષ્ટ વહીવટ અને પર્યાવરણ): ટકાઉ વનસંવર્ધન અને જૈવવિવિધતા સંચાલન માટે જવાબદાર રાજ્ય તંત્રનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
બન્ની ઘાસિયા મેદાન પુનઃસ્થાપના
કચ્છ, ગુજરાતમાં આવેલું એશિયાનું સૌથી મોટું અર્ધ-શુષ્ક ઘાસક્ષેત્ર, આક્રમક વનસ્પતિ *પ્રોસોપિસ જુલીફ્લોરા* (ગંડેરી/બાવાચૂર) વૃક્ષના કારણે ગંભીર અધોગતિનો સામનો કરી રહ્યું છે. પુનઃસ્થાપન પ્રયાસો મૂળભૂત ઘાસને પુનર્જીવિત કરવા માટે આક્રમક પ્રજાતિઓને સાફ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
UPSC context
GPSC/UPSC પ્રિલિમ્સ/મેન્સ (જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ): આક્રમક વિદેશી પ્રજાતિઓ, અર્ધ-શુષ્ક ઇકોલોજી અને પશુપાલકોની આજીવિકા સંબંધિત પ્રશ્નો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ગુજરાતના બન્ની ઘાસિયા મેદાનોની મુખ્ય પર્યાવરણીય વિશેષતાઓ અને પુનઃસ્થાપનનાં પડકારો શું છે?
- భૌગોલિક વિસ્તાર: કચ્છ જિલ્લામાં આવેલું એશિયાનું સૌથી મોટું ઘાસનું મેદાન, જે લગભગ ૨,૬૦0 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે.
- વનસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ: ઐતિહાસિક રીતે સ્પોરોબોલસ (Sporobolus) અને ડાયકેન્થિયમ (Dichanthium) જેવી સ્થાનિક ઘાસની જાતિઓનું વર્ચસ્વ હતું, જે સ્થાનિક માલધારી પશુપાલક સમુદાયને આધાર પૂરો પાડતી હતી.
- મુખ્ય જોખમ: આક્રમક વિદેશી વૃક્ષ પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (ગાંડો બાવળ) ના આક્રમક પ્રસરણને કારણે ગંભીર પર્યાવરણીય અધોગતિ.
આંતર-વિષય પેટર્ન
મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપના અને બ્લુ ઇકોનોમીના લક્ષ્યો
કેન્દ્રીય બજેટ ફાળવણીમાં MISHTI હેઠળ મેન્ગ્રોવ પુનઃસ્થાપન દરિયાકાંઠાના ઇકોસિસ્ટમ સંરક્ષણને આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન અને બ્લુ કાર્બન અર્થતંત્રના લક્ષ્યો સાથે સીધા જોડે છે.
આક્રમક પ્રજાતિઓ વિ. ઘાસિયા મેદાનની ઇકોલોજી
બન્નીમાં આક્રમક વિદેશી વનસ્પતિ પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (ગંડેલો) ને દૂર કરવાની બાબત રાષ્ટ્રીય વન્યજીવ કાર્ય યોજના હેઠળ વિદેશી વનટીકીકરણ મોડેલ અને સ્થાનિક ઘાસિયા મેદાનોની જૈવવિવિધતા પુનઃસ્થાપના વચ્ચેના ઘર્ષણને રેખાંકિત કરે છે.
ગુજરાતના ૨૦૪૭ના હરિયાળા આવરણના લક્ષ્ય, MISHTI યોજનાના ક્રમાંકો અને બની ઘાસિયા મેદાનોના આક્રમક પ્રજાતિ સંચાલન પર વિધાન-આધારિત પ્રશ્નોની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
In which state was the 'Mahabharata Vatika' featuring 37 plant species mentioned in the 'Mahabharata', set up for plant conservation?
