Current Affairs

Sign in
ભૂગોળGS1
GS1

સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રમાં કટોકટીના પાણી પુરવઠા માટે સૌની યોજનાનો અમલ

Source:aninews ↗

આ શા માટે મહત્વનું છે

આ લેખ દુષ્કાળ દરમિયાન પ્રાદેશિક જળ અસંતુલનને સુધારવામાં ગુજરાતની વિશાળ SAUNI યોજનાની કાર્યાત્મક ઉપયોગિતાને રેખાંકિત કરે છે. GPSC ઉમેદવારો માટે એ સમજવું અત્યંત આવશ્યક છે કે કટોકટી વ્યવસ્થાપનમાં રાજ્ય-અંતર્ગત જળ ગ્રીડ, જળાશય લિંક લાઈનો (જેમ કે Link-1) અને જળ સંસાધન અગ્રતા માળખાં (પીવાનું પાણી વિરુદ્ધ સિંચાઈ) નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.

સારાંશ

CM ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળની ગુજરાત સરકારે મચ્છુ-2 જળાશયમાંથી વરસાદની અછત ધરાવતા દેવભૂમિ દ્વારકા અને જામનગર જિલ્લાઓમાં કટોકટીના ધોરણે પાણી વાળવાની મંજૂરી આપી છે. સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ ઇરિગેશન (SAUNI) યોજનાની SAUNI Link-1 મારફતે 600 ક્યુસેક પાણી મેળવીને, રાજ્ય સરકારનો હેતુ સ્થાનિક જળાશયોની ઘટેલી પાણીની સંગ્રહ ક્ષમતાની સમસ્યાને હલ કરવાનો છે. આમાં પીવાના પાણીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ઉચ્ચ અગ્રતા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે, જ્યારે વધારાનું પાણી સ્થાનિક ખેતી અને સિંચાઈની જરૂરિયાતો માટે ફાળવવામાં આવશે.

મુખ્ય મુદ્દા

  • ગુજરાત સરકારે સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં વરસાદની તીવ્ર અછતને પહોંચી વળવા માટે દેવભૂમિ દ્વારકા અને જામનગર જિલ્લાઓને મચ્છુ-૨ જળાશયમાંથી પાણી પુરવઠો પૂરો પાડવાની મંજૂરી આપી છે.
  • સામાન્ય રીતે પ્રાદેશિક જરૂરિયાતો સ્થાનિક ડેમ દ્વારા પૂરી કરવામાં આવતી હોય છે, પરંતુ અપૂરતા વરસાદને કારણે સ્થાનિક જળ સંગ્રહ ક્ષીણ થઈ ગયો છે, જેથી રાજ્ય સરકારને હસ્તક્ષેપ કરવાની ફરજ પડી છે.
  • પાણીના ડાયવર્ઝનની આ કામગીરી સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ ઇરિગેશન (SAUNI) યોજનાના પાઇપલાઇન નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.
  • હાલમાં મચ્છુ-2 જળાશયમાંથી SAUNI Link-1 પાઇપલાઇન સિસ્ટમ દ્વારા આશરે 600 ક્યુસેક પાણી ખેંચવામાં આવી રહ્યું છે.
  • રાજ્યની પ્રાથમિકતાઓ અનુસાર, સુરક્ષિત કરાયેલ પાણી સૌપ્રથમ પીવાના પાણીની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરશે, અને બાકી રહેલો પુરવઠો કૃષિ અને સિંચાઈના ઉપયોગ માટે વાળવામાં આવશે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ સિંચાઈ યોજના

ગુજરાતમાં એક મુખ્ય જળ આંતરમાળખાકીય પ્રોજેક્ટ, જે સરદાર સરોવર ડેમમાંથી નર્મદા નદીના પૂરના વધારાના પાણીને ભૂગર્ભ પાઇપલાઇન દ્વારા સૂકા સૌરાષ્ટ્રના 115 જળાશયોને ભરવા માટે વાળવાના હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

UPSC context

GPSC GS-1 (ગુજરાતની ભૂગોળ) અને GS-3 (સરકારી યોજનાઓ અને જળ આંતરમાળખું).

Source
SAUNI લિંક-1

મચ્છુ-II ડેમ (મોરબી) થી સાની ડેમ (જામનગર) સુધી 1,200 ક્યુસેક સુધી પાણી લઈ જતી સૌની યોજનાની એક મુખ્ય પાઇપલાઇન, જે રાજકોટ, મોરબી, દેવભૂમિ દ્વારકા અને જામનગરના આશરે 30 જળાશયોને લાભ પહોંચાડે છે.

UPSC context

GPSC GS-1 (ગુજરાતની ભૂગોળ, જળ સંસાધનો) અને GS-3 (રાજ્યનું આંતરમાળખું).

Source
મચ્છુ-૨ જળાશય

ગુજરાતના મોરબીમાં મચ્છુ નદી પર સિંચાઈ અને પાણી પુરવઠા માટે બનાવવામાં આવેલો એક માટીનો બંધ. તે 1979 માં તેના તૂટવા માટે ઐતિહાસિક રીતે નોંધપાત્ર છે અને SAUNI Link-1 ના પ્રારંભિક બિંદુ તરીકે કાર્ય કરે છે.

UPSC context

GPSC GS-1 (ગુજરાતની ભૂગોળ) અને GS-3 (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન).

Source
જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા વિભાગ, ગુજરાત

સપાટી પરના અને ભૂગર્ભ જળ સંસાધનોના વ્યવસ્થાપન, મુખ્ય સિંચાઈ યોજનાઓ (જેવી કે SAUNI) ના આયોજન અને અમલીકરણ, તથા સમગ્ર રાજ્યની પીવાના પાણી અને કૃષિ વિષયક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે જવાબદાર રાજ્યનો વિભાગ.

UPSC context

GPSC GS-3 (શાસન, રાજ્ય વહીવટ અને વિકાસલક્ષી નીતિઓ).

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

મચ્છુ એ સૌરાષ્ટ્રની પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદી છે, જે સીધી અરબી સમુદ્ર અથવા કચ્છના અખાતમાં ઠલવાય છે.

મચ્છુ એ ઉત્તર તરફ વહેતી એક અંતર્દેશીય (endorheic) નદી છે, જે કચ્છના નાના રણના કાદવયુક્ત વિસ્તારમાં (mudflats) વિલીન થાય છે અને ક્યારેય ખુલ્લા સમુદ્ર સુધી પહોંચતી નથી.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Geography of Gujarat

સૌરાષ્ટ્રની નદી પ્રણાલીની ત્રિજ્યાકાર જળપરિવાહ રચનાની લાક્ષણિકતા શું છે?

  • કેન્દ્રીય મૂળ: નદીઓ મધ્યવર્તી ઉચ્ચપ્રદેશ (માંડવ અને જસદણની ટેકરીઓ) માંથી ઉદ્ભવે છે અને બધી દિશાઓમાં બહારની તરફ વહે છે, જે એક વિશિષ્ટ ત્રિજ્યાકાર પ્રણાલીનું સર્જન કરે છે.
  • અંતર્દેશીય જળનિકાસ: ઉત્તર તરફ વહેતી નદીઓ જેવી કે મચ્છુ, ડેમાઈ અને બાંભણ અંતર્સ્થ છે, જે કચ્છના નાના રણના ક્ષારયુક્ત કાદવવાળા પટમાં વિલીન થાય છે.
  • સમુદ્ર તરફના બહિર્વાહ: ભાદર અને શેત્રુંજી જેવી મુખ્ય નદીઓ અનુક્રમે પશ્ચિમ અને પૂર્વ તરફ વહે છે, જે અરબી સમુદ્ર અને ખંભાતના અખાતમાં ઠલવાય છે.
Government Infrastructure and Irrigation Schemes

SAUNI યોજનાનું સંરચનાત્મક માળખું શું છે?

  • જળ સ્ત્રોત: નર્મદા નદી (સરદાર સરોવર ડેમ કેનાલ નેટવર્ક)માંથી 1 મિલિયન એકર ફીટ (MAF) વધારાના વહી જતા પૂરના પાણીને ડાયવર્ટ કરે છે.
  • કોન્ડ્યુઇટ ડિઝાઇન: બાષ્પીભવનથી થતા વ્યયને અટકાવવા અને જમીન સંપાદનના વિવાદોને ટાળવા માટે પરંપરાગત ખુલ્લી નહેરોના સ્થાને વિશાળ દબાણયુક્ત ભૂગર્ભ પાઇપલાઇનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
  • લક્ષિત નેટવર્ક: સૌરાષ્ટ્રના 11 દુષ્કાળગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં ચાર અલગ-અલગ પાઇપલાઇન માર્ગો (લિંક્સ I-IV) દ્વારા 115 હયાત જળાશયોને રિચાર્જ કરે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

  • વોટર ગ્રીડ + સૌરાષ્ટ્રનું કૃષિ અર્થતંત્ર

    SAUNI દ્વારા નર્મદાના વધારાના પાણીને સૌરાષ્ટ્રના જળાશયો સાથે જોડવાથી રોકડિયા પાકો (કપાસ, મગફળી) ની સ્થિર ઉપજ સુનિશ્ચિત થાય છે, જે ગુજરાતના ગ્રામીણ GDP ને સીધો વેગ આપે છે અને સ્થળાંતર ઘટાડે છે.

  • નદી માર્ગ-પરિવર્તન + આર્દ્રભૂમિ પારિસ્થિતિકી

    મચ્છુ જેવી અંતઃસ્થ નદીઓ પર ઉપરવાસમાં જળ સંગ્રહ કચ્છના નાના રણમાં મીઠા-ખારા પાણીની ગતિશીલતાને બદલે છે, જે સંવેદનશીલ ઘુડખર અભયારણ્યના વસવાટને અસર કરે છે.

ગુજરાતની ભૂગોળના 'જોડકાં જોડો' પ્રશ્નોમાં લક્ષિત જળાશયો અને અંતઃસ્થ નદીઓના ઉદ્ગમ સ્થાનો સાથે જોડાયેલી SAUNI પાઇપલાઇન લિંક્સ પૂછાવાની પ્રબળ સંભાવના છે.

સંલગ્ન PYQ · 2

સંલગ્ન PYQ · 2

  • 2026GPSC_PRELIMSGS1

    Consider the following pairs of mineral resources and their prominent mining districts/regions in Gujarat: Mineral - Associated Region 1. Bauxite - Devbhumi Dwarka 2. Lignite - Panandhro (Kutch) 3. Limestone - Porbandar 4. Chalk (Porbandar Stone) - Junagadh Which of the above pairs are correctly matched?

  • 2025GPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following islands in Gujarat is in the shape of a conch (Shankh)?