Current Affairs

Sign in
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીGS3
GS3

સેટેલાઇટ ઉત્પાદન અને લોન્ચપેડ સાથે ગુજરાતનો અવકાશ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ

Source:indiatoday ↗

આ શા માટે મહત્વનું છે

આ ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રના વિકેન્દ્રીકરણ પર પ્રકાશ પાડે છે, જેમાં સેટેલાઇટ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને લોન્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રાજ્ય-સ્તરીય પહેલો અને ખાનગી રોકાણોને આવકારવામાં આવ્યા છે.

સારાંશ

ગુજરાતે રૂ. 500 કરોડના સેટેલાઇટ પ્લાન્ટ અને રોકેટ લોન્ચપેડ માટેના પ્રસ્તાવો સાથે સ્પેસ રેસમાં પ્રવેશવાની યોજનાઓની જાહેરાત કરી છે, જે ભારતના અવકાશ ઇકોસિસ્ટમમાં પ્રાદેશિક વ્યાપારી એરોસ્પેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ખાનગી ક્ષેત્રના સંકલન તરફ એક મોટું પગલું દર્શાવે છે.

મુખ્ય મુદ્દા

  • ગુજરાત ૫૦૦ કરોડ રૂપિયાના સેટેલાઇટ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ અને રોકેટ લોન્ચપેડની યોજનાઓ સાથે સ્પેસ સેક્ટરમાં પ્રવેશી રહ્યું છે.
  • આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય રાજ્યમાં વાણિજ્યિક અંતરીક્ષ ક્ષમતાઓ, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી અને તકનીકી વિકાસને વેગ આપવાનો છે.
  • વ્યાપારી અવકાશ અર્થવ્યવસ્થાને વિસ્તૃત કરવા અને સ્થાનિક એરોસ્પેસ મેન્યુફેક્ચરિંગને પ્રોત્સાહન આપવાના ભારતના વ્યાપક રાષ્ટ્રીય વિઝન સાથે સુસંગત છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

ISRO

ભારતની રાષ્ટ્રીય અંતરીક્ષ એજન્સી, જેની સ્થાપના ૧૯૬૯માં થઈ હતી અને તેનું વડું મથક બેંગલુરુમાં આવેલું છે, જે અંતરીક્ષ સંશોધન, ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ અને પ્રક્ષેપણ વાહનના વિકાસનું આયોજન અને અમલીકરણ કરવા માટે જવાબદાર છે.

UPSC context

GPSC પેપર 3 (વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી) માટે સંબંધિત — રાષ્ટ્રીય અવકાશ કાર્યક્રમોમાં સંસ્થાકીય માળખા, સિદ્ધિઓ અને પ્રગતિનું પરીક્ષણ કરે છે.

Source
ગુજરાત સરકાર

ગુજરાતની સર્વોચ્ચ કાર્યવાહક સંસ્થા, જે રાજ્યની ઔદ્યોગિક અને આર્થિક નીતિઓ ઘડવા માટે જવાબદાર છે, જેમાં અગ્રણી રાજ્ય સ્તરીય અંતરીક્ષ (સ્પેસ) ટેકનોલોજી પહેલ અને ખાનગી ઉત્પાદન ભાગીદારીનો સમાવેશ થાય છે.

UPSC context

GPSC પેપર 5 (ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા અને વહીવટ) માટે સંબંધિત — રાજ્યનું શાસન, નીતિગત પહેલો અને પ્રાદેશિકૌદ્યોગિક વિકાસની ચકાસણી કરે છે.

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

ISRO ગુજરાતમાં કોડીનાર પાસે સીધું જ કોમર્શિયલ રોકેટ લોન્ચપેડ બનાવી રહ્યું છે.

ISRO સીધું જ કોડિનાર લોન્ચપેડનું નિર્માણ અને સંચાલન કરે છે, જ્યારે IN-SPACe માત્ર ખાનગી/વ્યાવસાયિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને તેને સુવિધા પૂરી પાડે છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Science and Technology Space Sector

ભારતની અવકાશ શાસન પ્રણાલી (સ્પેસ ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક)માં IN-SPACe અને NSIL ની સંસ્થાકીય ભૂમિકાઓ શું છે?

  • IN-SPACe ની ભૂમિકા: ભારતમાં ખાનગી અવકાશ પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા, અધિકૃત કરવા અને દેખરેખ રાખવા માટે અવકાશ વિભાગ હેઠળ એક સ્વાયત્ત સિંગલ-વિંડો નોડલ એજન્સી તરીકે કાર્ય કરે છે.
  • NSIL નું કાર્ય: ISROની વાણિજ્યિક શાખા તરીકે કાર્ય કરે છે, જે અવકાશ-સંબંધિત વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ, સેટેલાઇટ લીઝિંગ અને ઉદ્યોગને ટેક્નોલોજી હસ્તાંતરણને વેગ આપવા માટે જવાબદાર છે.
  • ISRO મેન્ડેટ: ક્ષમતા નિર્માણ, સંશોધન અને ટેક્નોલોજી સ્પિન-ઓફ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રો ઓપરેશનલ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને કોમર્શિયલ લોન્ચ સંભાળે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

  • રાજ્યની ઔદ્યોગિક નીતિઓ અને સૂર્યોદય એરોસ્પેસ ક્ષેત્રો

    ગુજરાતની અંતરિક્ષ તકનીકી નીતિ (એપ્રિલ 2025) અને લોન્ચપેડ પ્રસ્તાવો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ઔદ્યોગિક નીતિ પરંપરાગત ઉત્પાદન હબથી આગળ વધીને હાઇ-ટેક સનરાઇઝ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરી છે.

  • રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સહકારી સંઘવાદ

    આઈએન-સ્પેસ (IN-SPACe) દ્વારા કોડીનાર દરિયાકાંઠાના સ્થળનું મૂલ્યાંકન અવકાશી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસમાં રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક અસ્વીકરણોના વિકેન્દ્રીકરણ અને સહકારી સંઘવાદ પર પ્રકાશ પાડે છે.

IN-SPACe ના મેન્ડેટ, ગુજરાતની સ્પેસ ટેક્નોલોજી નીતિ અને ખાનગી અવકાશ ઉત્પાદન હબને સાંકળતા વિધાન-આધારિત પ્રશ્નોની અપેક્ષા રાખો.

સંલગ્ન PYQ · 2

સંલગ્ન PYQ · 2

  • 2026GPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following statements regarding the Indian Space Research Organisation (ISRO) are correct? 1. ISRO has developed both Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV) and Geosynchronous Satellite Launch Vehicle (GSLV). 2. PSLV is primarily used for launching heavy communication satellites into geostationary orbit. 3. ISRO successfully conducted the Chandrayaan-3 mission demonstrating soft landing capability on the Moon. Choose the correct option from the following.

  • 2025GPSC_PRELIMSGS1

    ______ is one of the cities chosen by the NITI Aayog for its Growth Hub (G-HUB) programme to boost their economic growth.