ગુજરાત શહેરી વિકાસ નીતિ અને હરિયાળી આવરણ ફરજિયાત પહેલ
Source:indianmasterminds ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
શહેરીકરણ અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું (શહેરી હરિયાળું આવરણ) પરની મુખ્ય રાજ્ય-સ્તરની નીતિઓ, તેમજ પ્રાદેશિક ઐતિહાસિક વારસા (વડનગર) ના દસ્તાવેજીકરણના પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડે છે, જે GPSC ના ગવર્નન્સ, પર્યાવરણ અને સંસ્કૃતિ વિભાગો માટે અત્યંત સુસંગત છે.
સારાંશ
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે સ્વર્ણિમ જયંતિ મુખ્યમંત્રી શહેરી વિકાસ યોજના હેઠળ શહેરી વિકાસ માટે ₹3,850 કરોડની ફાળવણીની જાહેરાત કરી છે. આ ભંડોળથી 17 મહાનગરપાલિકાઓ અને 152 નગરપાલિકાઓમાં નાગરિક સુવિધાઓમાં સુધારો થશે, જેમાં અમદાવાદને સૌથી વધુ હિસ્સો મળ્યો છે. ક્લાઈમેટ ચેન્જની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, રાજ્ય સરકારે 'એક પેડ મા કે નામ' અભિયાન સાથે સુસંગત રહીને, ટાઉન પ્લાનિંગ સ્કીમ્સમાં ગ્રીન કવર માટે 1% જમીન અનામત રાખવી ફરજિયાત કરી છે. વધુમાં, વડનગરના સાંસ્કૃતિક વારસાને એક સમર્પિત કોફી ટેબલ બુકના વિમોચન દ્વારા ઉજાગર કરવામાં આવ્યો હતો.
મુખ્ય મુદ્દા
- Gujarat CM allocated ₹3,850 crore to 17 municipal corporations and 152 municipalities under the Swarnim Jayanti Mukhyamantri Shaheri Vikas Yojana.
- અમદાવાદને શહેરી આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ અને જાહેર સેવાઓ માટે ₹870 કરોડની સૌથી વધુ નાણાકીય ફાળવણી પ્રાપ્ત થઈ છે.
- શહેરી ગ્રીન કવરને વધારવા અને ક્લાઇમેટ ચેન્જનો સામનો કરવા માટે, ટાઉન પ્લાનિંગ (TP) સ્કીમ્સમાં 1% જમીન હવે વૃક્ષારોપણ, જેમ કે બગીચા અને ઓક્સિજન પાર્ક માટે અનામત રાખવામાં આવશે.
- આ પહેલ 'એક પેડ મા કે નામ' જેવા પર્યાવરણીય અભિયાનો સાથે સુસંગત છે અને 'સ્વદેશી મેળાઓ' દ્વારા સ્થાનિક કારીગરોને પ્રોત્સાહન આપે છે.
- રાજ્ય સરકારે વડનગરના ઐતિહાસિક વારસાના દસ્તાવેજીકરણ અને તેના પ્રચાર-પ્રસાર માટે 'અનંત અનાદિ વડનગર: વારસાથી વિકાસની ગૌરવગાથા' શીર્ષક હેઠળ એક કોફી ટેબલ બુકનું પણ વિમોચન કર્યું હતું.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
સ્વર્ણિમ જયંતી મુખ્યમંત્રી શહેરી વિકાસ યોજના
ગુજરાત સરકારની એક ફ્લેગશિપ શહેરી વિકાસ યોજના, જે 2010 માં મહાનગરપાલિકાઓ અને નાની નગરપાલિકાઓમાં પાણી પુરવઠો, ડ્રેનેજ અને મૂળભૂત નાગરિક સુવિધાઓ સહિતની માળખાકીય સુવિધાઓને અપગ્રેડ કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી.
UPSC context
GS Paper 2 અને 3 માટે પ્રસ્તુત. રાજ્ય સ્તરની શહેરીકરણની વ્યૂહરચનાઓ અને માળખાકીય ભંડોળ વ્યવસ્થાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે.
એક પેડ મા કે નામ
વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ 2024 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવેલ એક સામૂહિક વૃક્ષારોપણ અભિયાન. તે નાગરિકોને તેમની માતાના સન્માનમાં વૃક્ષો વાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, જે વનીકરણ, સામુદાયિક ભાગીદારી અને પારિસ્થિતિક સંતુલનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
UPSC context
GS Paper 3 (પર્યાવરણ) માટે મહત્વપૂર્ણ. સમુદાય-સંચાલિત આબોહવા પરિવર્તન શમન અને સંરક્ષણ પહેલો અંગેના જ્ઞાનની ચકાસણી કરે છે.
ગુજરાત સરકાર
રાજ્ય વહીવટી સત્તામંડળ, જે હાલમાં નોંધપાત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ભંડોળ ફાળવીને અને તેની ટાઉન પ્લાનિંગ સ્કીમ્સમાં ગ્રીન કવર માટે 1% જમીન અનામત રાખવાનું ફરજિયાત બનાવીને ટકાઉ શહેરી વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
UPSC context
સક્રિય રાજ્ય-સ્તરીય શહેરી આયોજન અને આબોહવા નીતિના કેસ સ્ટડી તરીકે GS Paper 2 (Governance) માટે ઉપયોગી.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
Vadnagar emerged as a prominent urban center only during the medieval Solanki rule, featuring exclusively Hindu architecture.
વડનગર એ ભારતનું સૌથી જૂનું સતત વસવાટ ધરાવતું શહેર છે (800-1400 BCE), જે સોલંકી કાળ કરતાં પણ પ્રાચીન છે. તે હડપ્પોત્તર સમયગાળાના 'અંધકાર યુગ' વચ્ચે સેતુ પૂરો પાડે છે અને અહીં મહત્વપૂર્ણ પ્રાચીન બૌદ્ધ મઠો આવેલા છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
પ્રાચીન ભારતીય ઇતિહાસ માટે વડનગર પુરાતત્વીય રીતે શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
- સતત વસવાટ: ઉત્ખનન 800-1400 BCE ની બહુ-ધાર્મિક વસાહતો દર્શાવે છે, જે હડપ્પોત્તર 'અંધકાર યુગ' ની માન્યતાને પડકારે છે.
- Buddhist Heritage: પુરાતત્વવિદોએ બીજીથી સાતમી સદી CE ના એક બૌદ્ધ મઠને શોધી કાઢ્યો છે, જે માનતાના સ્તૂપો અને વિશિષ્ટ સ્વસ્તિક આકારની ગોઠવણી ધરાવે છે.
- કિલ્લેબંધ શહેર: It is recognized as India's oldest continuously living city situated within a single fortification.
ટાઉન પ્લાનિંગ સ્કીમ (TPS) પરંપરાગત જમીન સંપાદનથી કઈ રીતે અલગ પડે છે?
- લેન્ડ પૂલિંગ મોડલ: તે બળજબરીપૂર્વકના રાજ્ય સંપાદનને બદલે બિન-જબરદસ્તીપૂર્ણ લેન્ડ પૂલિંગ અને પ્લોટ પુનર્ગઠનનો ઉપયોગ કરે છે.
- માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ: સ્થાનિક સંસ્થાઓ ખાસ કરીને જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ, જેમ કે રસ્તાઓ અને હરિયાળા વિસ્તારો માટે એકત્રિત કરેલી જમીનનો હિસ્સો સુરક્ષિત કરે છે.
- ન્યાયપૂર્ણ કદર: મૂળ માલિકો નાનો પરંતુ વિકસિત જમીનનો પ્લોટ પોતાની પાસે જાળવી રાખે છે, જેનાથી મિલકતના મૂલ્યમાં થતા વધારાનો તેમને સીધો લાભ મળે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
Climate Action in Micro-Urban Planning
સ્થાનિક TP સ્કીમોમાં હરિયાળા આવરણ માટે 1% જમીન ફરજિયાત બનાવવી એ ક્લાયમેટ એક્શનને મેક્રો-સ્તરના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યોથી વૈધાનિક માઇક્રો-સ્તરના શહેરી શાસન તરફ સ્થાનાંતરિત કરે છે, જે SDG 11 (ટકાઉ શહેરો) સાથે સુસંગત છે.
વિકાસના આધારસ્તંભ તરીકે સાંસ્કૃતિક વારસો
વડનગરના પ્રાચીન બહુ-ધાર્મિક વસવાટને ઉજાગર કરવું એ પુરાતત્વીય સંરક્ષણને સીધું જ આધુનિક શહેરી વિકાસ સાથે સાંકળે છે, જે રાષ્ટ્રીય PRASHAD યોજના જેવા વારસા-આધારિત આર્થિક આયોજનના માળખાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
વડનગરનો સતત વસવાટ અને બૌદ્ધ જોડાણો Prelims 2026 માં પ્રાચીન ઇતિહાસના બહુ-વિધાન પ્રશ્ન તરીકે પૂછાવાની પ્રબળ સંભાવના છે.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements regarding the objectives of Forest Policy, 2018: 1. Controlling animal grazing in forests. 2. Promoting government and private partnership where forests have been destroyed. 3. Promoting greenbelts in cities. Which of the above statement/s is/are correct?
- 2021GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements are correct regarding Vadnagar Buddhist Monastery? 1. This Buddhist Monastery belonging to the 2nd-7th century AD is within the fortified area of Vadnagar. 2. The monastery had two votive stupas and an open central courtyard around which initially nine cells were constructed. 3. The arrangement of cells around the central courtyard creates a swastika-like pattern.
