ગુજરાત અંદાજપત્રની નાણાકીય સ્થિરતા અને મહેસૂલી પ્રાથમિકતાઓનું વિશ્લેષણ
Source:prsindia ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ગુજરાતની રાજ્ય સ્તરીય નાણાકીય સ્થિરતા, આવક એકત્ર કરવાની પદ્ધતિઓ, જાહેર ખર્ચની પ્રાથમિકતાઓ અને દેવાના સૂચકાંકોને સમજવા માટે અનિવાર્ય, જે GPSC પરીક્ષાઓમાં આર્થિક શાસન સંબંધિત પ્રશ્નો સાથે સીધો અનુબંધ ધરાવે છે.
સારાંશ
PRS લેજિસ્લેટિવ રિસર્ચનો આ લેખ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટેના ગુજરાત બજેટનું વિશ્લેષણ કરે છે, જેમાં મુખ્ય નાણાકીય સૂચકાંકો, આવકના સ્ત્રોતો, ખર્ચની પ્રાથમિકતાઓ, દેવા-થી-GSDP ગતિશીલતા અને રાજ્ય સરકારના એકંદર નાણાકીય સંચાલનની તપાસ કરવામાં આવી છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાત બજેટ વિશ્લેષણ 2026-27 રાજ્યની અંદાજિત આવક, ખર્ચ, રાજકોષીય ખાધ અને દેવાકીય રૂપરેખાનું વિગતવાર વિશ્લેષણ પૂરું પાડે છે.
- રાજ્યના અંદાજપત્રો મૂડીગત ખર્ચ, કર અને બિન-કર આવક તેમજ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને માળખાકીય સુવિધાઓ જેવા મુખ્ય વિકાસલક્ષી અને સામાજિક ક્ષેત્રો ફાળવણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- દેવું અને GSDP ગુણોત્તર અને FRBM લક્ષ્યાંકોના સંદર્ભમાં રાજકોષીય ખાદ્ય જેવા રાજકોષીય પરિમાણો ગુજરાતના નાણાકીય સ્વાસ્થ્યના મહત્વપૂર્ણ સૂચકો છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
PRS લેજિસ્લેટિવ રિસર્ચ
ભારતની એક સ્વતંત્ર સંશોધન સંસ્થા જે માહિતગાર ધારાસભાકીય ચર્ચાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ધારાસભાકીય નીતિ, સરકારી બિલ, નીતિઓ અને રાજ્ય/કેન્દ્રીય બજેટ પર નજર રાખે છે અને તેનું વિશ્લેષણ કરે છે.
UPSC context
GS પેપર II (રાજ્યવ્યવસ્થા અને શાસન — સંસદીય સંશોધન અને જવાબદારી) અને આર્થિક નીતિના ટ્રેકિંગ માટે ઉપયોગી.
ગુજરાત સરકાર
ગુજરાત રાજ્યની ચૂંટાયેલી કારોબારી શાખા, જે રાજ્યની નીતિઓ ઘડવા, વાર્ષિક રાજ્ય અંદાજપત્રો રજૂ કરવા અને પ્રાદેશિક વહીવટ તથા જાહેર નાણાકીય બાબતોનું સંચાલન કરવા માટે જવાબદાર છે.
UPSC context
GPSC અને GS પેપર II/III (રાજ્ય વહીવટ, શાસન અને પ્રાદેશિક નાણાકીય શાસન) માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
₹25,587 કરોડની આવક ખધ (revenue deficit) જે રાજકોષીય તાણ તરફ દોરી જાય છે
એસ્પિરન્ટ્સ ઘણીવાર રેવેન્યુ ડેફિસિટ (મહેસૂલી ખાધ) અને રેવેન્યુ સરપ્લસ (મહેસૂલી પુરાંત) વચ્ચે મૂંઝવણ અનુભવે છે. ગુજરાતના અંદાજપત્રમાં રેવેન્યુ સરપ્લસ દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ એ થાય છે કે મહેસૂલી આવક એ મહેસૂલી ખર્ચ કરતાં વધુ છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
રાજ્ય સરકારો માટે FRBM અધિનિયમ હેઠળ દેખરેખ રાખવામાં આવતા મુખ્ય રાજકોષીય સૂચકાંકો કયા છે?
- રાજકોષીય ખાધ: રાજકોષીય ખાધ: સામાન્ય રીતે GSDPના ૩% આસપાસ મર્યાદિત, નાણા પંચની ભલામણો હેઠળ મંજૂર વિચલનો સાથે.
- આنسિક પુરાંત: મહેસૂલી ખાધ: રાજ્યોને ધિરાણથી મૂડી નિર્માણ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે મહેસૂલી પુરાંત અથવા શૂન્ય મહેસૂલી ખાધ જાળવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.
- દેવાની પ્રોફાઇલ: દેબ્ટ-ટુ-જીએસડીપી રેશિયો (Debt-to-GSDP Ratio): રાજ્યના કુલ આર્થિક ઉત્પાદનની સામે એકંદર દેવાની સધ્ધરતા માપે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
રાજ્યના અંદાજપત્રો અને કેપિટલ આઉટલે (મૂડી ખર્ચ) ના પ્રવાહો
ગુજરાતનું મૂડી ખર્ચ અને પ્રાદેશિક આર્થિક આયોજન પરનું ધ્યાન રાજ્યની નાણાકીય તંદુરસ્તીને વ્યાપક સહકારી સમવાયતંત્ર અને ભારતીય રાજ્યોમાં મૂડી ખર્ચના પ્રવાહો સાથે જોડે છે.
FRBM લક્ષ્યાંકો અને રાજકોષીય એકત્રીકરણ
FRBM લક્ષ્યાંકોનું પાલન અને મહેસૂલી પુરાકાની સંચાલન રાજ્ય સ્તરની નાણાકીય જવાબદારીને રાષ્ટ્રીય મેક્રોઇકોનોમિક સ્થિરતા અને દેવાકીય ટકાઉપણા સાથે જોડે છે.
ગુજરાતની રાજકોષીય ખાધની ટકાવારી, GSDP વૃદ્ધિ અને મહેસૂલી પુરાકાની અંદાજિત પદ્ધતિઓ પર જોડકાં જોડો અથવા વિધાન-આધારિત પ્રશ્નોની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 3
સંલગ્ન PYQ · 3
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements: 1. Gujarat has the second lowest debt-to-gross state domestic product (GSDP) ratio among all states 2. A low debt-to-GSDP ratio denotes an unhealthy financial position Which of the statement(s) given above is/are correct?
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Primary deficit is the difference between __________________.
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
As per the Union Budget 2025-26, arrange the following sources of government revenue in descending order of their share in the government's total receipts: 1. GST and other taxes 2. Borrowing and other liabilities 3. Income Tax 4. Corporation Tax Choose the correct option from the following.
