ગુજરાત અંદાજપત્ર ૨૦૨૬-૨૭ માં આરોગ્ય અને કૃષિ પર વિશેષ જોગવાઈ
Source:indianmasterminds ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
વર્ષ 2026-27 માટે ગુજરાતની નાણાકીય રૂપરેખાનું વ્યાપક વિહંગાવલોકન પ્રદાન કરે છે, જે રાજ્ય-વિશિષ્ટ યોજનાઓ (જેમ કે સૌની યોજના, PMJAY-MA, નમો સરસ્વતી), આર્થિક આયોજન અને પ્રાદેશિક વિકાસ વ્યૂહરચનાઓ સંબંધિત GPSC Prelims ના પ્રશ્નો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
સારાંશ
કોઈપણ નવા કરવેરા વિના, રૂ. 4.08 લાખ કરોડના ઐતિહાસિક આઉટલે સાથેનું વર્ષ 2026-27 નું ગુજરાત રાજ્યનું બજેટ સર્વાંગી, સર્વસમાવેશી અને ટકાઉ વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સામાજિક સુરક્ષા, માનવ સંસાધન વિકાસ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આર્થિક વૃદ્ધિ અને ગ્રીન ગ્રોથ જેવા પાંચ સ્તંભો પર આધારિત આ બજેટ તેના ભંડોળના 65% વિકાસલક્ષી ખર્ચ માટે ફાળવે છે. મુખ્ય ફાળવણીઓમાં રૂ. 11,000 કરોડના વ્યાપક કૃષિ રાહત પેકેજ, PMJAY-MA આરોગ્ય યોજનામાં IVF ના સમાવેશ, અને નમો સરસ્વતી તેમજ PM Awas Yojana દ્વારા વ્યાપક આવાસ અને શૈક્ષણિક સુધારાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બજેટમાં ઔદ્યોગિક આધુનિકીકરણ, AI ના અમલીકરણ અને પ્રાદેશિક માસ્ટર પ્લાન્સ (વિકસિત ગુજરાત 2047) પર પણ વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જેની સાથે આદિવાસી વિસ્તારો માટે લક્ષિત ભંડોળની જોગવાઈ અને વર્ષ 2026 ને 'ગુજરાત પ્રવાસન વર્ષ' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાત બજેટ 2026-27, જે રેકોર્ડબ્રેક રૂ. 4.08 લાખ કરોડનું નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે, તે પાંચ મુખ્ય સ્તંભો પર આધારિત છે: સામાજિક સુરક્ષા, માનવ સંસાધન વિકાસ, માળખાકીય સુવિધાઓ, આર્થિક વૃદ્ધિ અને ગ્રીન ગ્રોથ (હરિત વિકાસ), જેમાં 65% ભંડોળ વિકાસલક્ષી કાર્યો માટે નિર્દેશિત છે.
- કૃષિ પહેલોમાં Rs 11,000 કરોડના રાહત પેકેજ, ઓર્ગેનિક ખેતી અને યાંત્રીકરણ માટે સહાય, તેમજ સુજલામ-સુફલામ, સૌની અને કચ્છ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા મુખ્ય સિંચાઈ અપગ્રેડેશનનો સમાવેશ થાય છે.
- Healthcare sees an expansion of the PMJAY-MA scheme, uniquely incorporating In-Vitro Fertilisation (IVF) services to support families facing infertility.
- વિજ્ઞાન શિક્ષણ માટેની નમો સરસ્વતી પહેલ, P.M. Shri શાળાઓ અને નમો ગુજરાત સ્કીલ એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ મિશન દ્વારા શિક્ષણ અને રોજગારની વ્યૂહરચનાઓને વધુ સુદ્રઢ કરવામાં આવી છે.
- The budget emphasizes holistic regional development by declaring 2026 as 'Gujarat Tourism Year', allocating Rs 35,000 crore for tribal development, and pursuing Regional Economic Master Plans aligned with the 'Developed Gujarat 2047' vision.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય–મુખ્યમંત્રી અમૃતમ (PMJAY-MA)
ગુજરાતના પાત્ર રહેવાસીઓને કેશલેસ તબીબી સારવાર પૂરી પાડતી એક સંકલિત કેન્દ્ર-રાજ્ય આરોગ્ય વીમા યોજના, જેમાં 2026-27 ના રાજ્ય બજેટમાં ઇન-વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન (IVF) સેવાઓનો સમાવેશ કરીને તેના વ્યાપને સ્પષ્ટપણે વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો છે.
UPSC context
GPSC પેપર 2 (જાહેર આરોગ્ય/કલ્યાણ) માટે પ્રસ્તુત, જે ગુજરાતની આરોગ્ય વિષયક પહેલો અને બજેટની પ્રાથમિકતાઓ અંગેના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
Sujalam-Suflam Yojana
ગુજરાતની એક મુખ્ય જળ સંચય અને સિંચાઈ પહેલ, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભૂગર્ભ જળ સ્તરને ઊંચું લાવવાનો અને નર્મદા નદીના વધારાના પાણીને ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારો તરફ વાળવાનો છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (કૃષિ/પર્યાવરણ) અને ભૂગોળ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ, જે પ્રાદેશિક જળ વ્યવસ્થાપન અને સિંચાઈ આંતરમાળખા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
સૌની યોજના
A pipeline-based irrigation project designed to alleviate water scarcity in Gujarat's Saurashtra region by diverting Narmada floodwaters to fill 115 major dams and reservoirs.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (અર્થતંત્ર/માળખાકીય સુવિધાઓ) માટે મહત્વપૂર્ણ, જે પ્રાદેશિક ભૌગોલિક અસમાનતાઓનું નિવારણ કરતા રાજ્યના મેગા-પ્રોજેક્ટ્સ અંગેના જ્ઞાનની ચકાસણી કરે છે.
Mukhyamantri Gau Mata Poshan Yojana
ગુજરાત રાજ્ય સરકારની એક યોજના જે આશ્રય મેળવેલી ગાયોની જાળવણી, સારસંભાળ અને પોષણક્ષમ સંભાળ માટે ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટો અને પાંજરાપોળોને સમર્પિત નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.
UPSC context
GPSC પેપર 2 (શાસન/કલ્યાણ) હેઠળ રાજ્ય-વિશિષ્ટ પશુધન અને પ્રાણી કલ્યાણ યોજનાઓના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
IVF સારવાર એ આયુષ્માન ભારત (PM-JAY) યોજના હેઠળ સાર્વત્રિક રીતે કેન્દ્ર દ્વારા ફરજિયાત કરાયેલ, પ્રમાણભૂત સમાવેશ છે.
IVF એ કેન્દ્રીય PM-JAY અંતર્ગત ફરજિયાત જોગવાઈ નથી. ગુજરાતે વિશિષ્ટ રીતે તેને પોતાની રાજ્ય-વિશિષ્ટ PMJAY-MA (મુખ્યમંત્રી અમૃતમ) વિસ્તરણ યોજનામાં સામેલ કર્યું છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
What are the core objectives of the SAUNI and Sujalam-Suflam schemes in Gujarat?
- સૌની યોજના: સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ ઇરિગેશન (SAUNI) પાઇપલાઇન નેટવર્ક દ્વારા નર્મદા નદીના પૂરના પાણીને સૂકા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના 115 મુખ્ય જળાશયોને ભરવા માટે વાળે છે.
- Sujalam-Suflam Jal Abhiyan: રાજ્યભરમાં ભૂગર્ભ જળ સ્તર સુધારવા માટે તળાવો ઊંડા કરવા, નદીઓમાંથી કાંપ દૂર કરવો, ચેકડેમ અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી એક સામૂહિક જળ સંરક્ષણ ઝુંબેશ.
સરકારી અંદાજપત્રમાં વિકાસાત્મક ખર્ચને કેવી રીતે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે?
- મૂળભૂત વ્યાખ્યા: આર્થિક વૃદ્ધિ, અસ્કયામતોનું સર્જન અને સામાજિક કલ્યાણને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી તૈયાર કરાયેલ ઉત્પાદક ખર્ચ, જે આ ગુજરાત બજેટના 65% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.
- સામાજિક સેવાઓ: તેમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય સંભાળ, આવાસ, જળ પુરવઠો અને વંચિત વર્ગો માટેની સામાજિક સુરક્ષા પરના રાજ્યના ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે.
- આર્થિક સેવાઓ: Includes capital and revenue spending on agriculture, industry, irrigation, infrastructure, and rural development.
આંતર-વિષય પેટર્ન
વસ્તીવિષયક પરિવર્તન અને રાજ્યની આરોગ્ય સંભાળ
Incorporating IVF into PMJAY-MA reflects policy adaptation to India's falling Total Fertility Rate (TFR) and rising infertility, shifting maternal health focus from just safe deliveries to conception support.
Education schemes & STEM push
'નમો સરસ્વતી' યોજના વિજ્ઞાન શિક્ષણ પર કેન્દ્રિત છે, જે રાજ્યના અંદાજપત્રીય ખર્ચને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના પાયાના STEM પ્રાવીણ્ય અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ કૌશલ્ય વિકાસ પરના ભાર સાથે સુસંગત કરે છે.
GPSC દ્વારા યોજના અને તેની વિશેષતાઓના જોડકાં પૂછવાની સંભાવના છે: નમો સરસ્વતી (વિજ્ઞાન શિક્ષણ), PMJAY-MA (IVF નો વિશિષ્ટ સમાવેશ), અને SAUNI (વોટર ગ્રીડ).
સંલગ્ન PYQ · 3
સંલગ્ન PYQ · 3
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
______ is one of the cities chosen by the NITI Aayog for its Growth Hub (G-HUB) programme to boost their economic growth.
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements are correct regarding the economy of Gujarat according to the Socio-Economic Review, 2024-2025 of Gujarat? 1. Gujarat has consistently contributed over 8% to India's GST collections, highlighting its economic vitality and strength. 2. During the year 2022-23, Gujarat stood first in handling total cargo among the states of India. 3. According to the results of Annual Survey of Industries (ASI) 2022-23, Gujarat is first in the country in Industrial Production and Fixed Capital.
- 2022GPSC_PRELIMSGS1
Which one of the following schemes is aimed at increasing the confidence of young, educated or skilled workers who would now be able to aspire to become first generation entrepreneurs?
