Current Affairs

Sign in
અર્થતંત્રGS3
GS3

શહેરી વિકાસ અને સેટેલાઇટ ટાઉન્સ પર કેન્દ્રિત ગુજરાત અંદાજપત્ર

Source:indianmasterminds ↗

આ શા માટે મહત્વનું છે

આ લેખ ગુજરાતના ૨૦૨૬-૨૭ના અંદાજપત્રમાં મુખ્ય નાણાકીય ફાળવણીઓ અને પ્રાદેશિક આયોજનની વ્યૂહરચનાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે, ખાસ કરીને સેટેલાઇટ ટાઉન્સ અને શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓ અંગે, જે રાજ્ય સ્તરીય આર્થિક અને શાસન નીતિઓ પર નજર રાખતા સિવિલ સેવાના ઉમેદવારો માટે સીધા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના ક્ષેત્રો છે.

સારાંશ

ગુજરાત સરકારે વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે રૂ. ૩.૩૫ લાખ કરોડનું રાજ્યનું અંદાજપત્ર રજૂ કર્યું છે, જેમાં શહેરી વિકાસ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ અને અમદાવાદ જેવા મોટા શહેરોની આસપાસ સેટેલાઇટ ટાઉન્સની સ્થાપના પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ નીતિગત માળખાનો ઉદ્દેશ્ય શહેરીકરણના દબાણને સંભાળવા અને ક્ષેત્રીય આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

મુખ્ય મુદ્દા

  • ગુજરાતે રૂ. 3.35 લાખ કરોડના કુલ ખર્ચ સાથે વર્ષ 2026-27 માટેનું તેનું રાજ્યનું અંદાજપત્ર (બજેટ) રજૂ કર્યું, જેમાં માળખાકીય સુવિધાઓ અને શહેરી વિસ્તરણ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.
  • બજેટ મુખ્ય શહેર કેન્દ્રોની ભીડ ઘટાડવા અને ઝડપી શહેરીકરણનું સંચાલન કરવા માટે અમદાવાદ જેવા મોટા મહાનગરોની આસપાસ સેટેલાઇટ ટાઉન્સના નિર્માણ દ્વારા શહેરી વિકાસ પર ભાર મૂકે છે.
  • મુખ્ય પહેલો નીતિ આયોગના ગ્રોથ હબ (G-HUB) પ્રોગ્રામ જેવા વ્યાપક રાષ્ટ્રીય માળખાકીય ધોરણો સાથે સુસંગત છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય મુખ્ય શહેરી પ્રદેશોને આર્થિક એન્જિનમાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો

ગુજરાત બજેટ ૨૦૨૬-૨૭

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે ગુજરાત સરકારનું વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક, જેમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને શહેરી પરિવર્તન પર વિશેષ ભાર મૂકીને આવક, ખર્ચ અને મુખ્ય વિકાસલક્ષી ખર્ચની વિગતો આપવામાં આવી છે.

UPSC context

GPSC પેપર ૩ (अर्थશાસ્ત્ર અને લોક નાણાકીય વ્યવસ્થા): રાજ્યની નાણાકીય વહીવટી વ્યવસ્થા, રાજકોષીય નીતિની પ્રાથમિકતાઓ, મૂડીગત ખર્ચ અને સંસાધન ફાળવણી અંગેના જ્ઞાનની કસોટી કરે છે.

Source
સેટેલાઇટ ટાઉન્સ

મુખ્ય શહેરો પરનું ભારણ ઘટાડવા, સ્થળાંતરના દબાણને વ્યવસ્થિત કરવા અને વિકેન્દ્રીકૃત પ્રાદેશિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મોટા શહેરોની આસપાસ સ્થાપિત આયોજિત શહેરી નોડ્સ (સાણંદ, કલોલ, સાવલી, બારડોલી અને હીરાસર).

UPSC context

GPSC પેપર 2 / પેપર 3 (શહેરીકરણ અને ટાઉન પ્લાનિંગ): શહેરી ફેલાવો (અર્બન સ્પ્રોલ), કાઉન્ટર-મેગ્નેટ ટાઉન્સ અને ટકાઉ મ્યુનિસિપલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટની સમજનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

Source
રીજિયોનલ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (RRTS)

ગુજરાતમાં નવા આયોજિત સેટેલાઇટ ટાઉન્સને મુખ્ય મહાનગરીય આર્થિક કેન્દ્રો સાથે જોડવા માટે સૂચિત એક હાઇ-સ્પીડ, ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળી કોમ્યુટર ટ્રાન્ઝિટ નેટવર્ક.

UPSC context

GPSC પેપર 3 (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર): માસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ્સ, પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી અને મલ્ટી-મોડલ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્લાનિંગ અંગેની જાગૃતિનું પરીક્ષણ કરે છે.

Source

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

અમદાવાદ આસપાસના સેટેલાઇટ ટાઉન્સ એ કેન્દ્રીય પ્રાયોજિત શહેરી વિકાસ યોજનાઓ છે જે કેન્દ્રીય આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા સીધી ચલાવવામાં આવે છે

સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે સેટેલાઇટ ટાઉન પ્રોજેક્ટ્સ એ નીતિ આયોગના જી-હબ (G-HUB) જેવા રાષ્ટ્રીય માળખા સાથે સંરેખિત રાજ્ય-બજેટ પહેલો હોવાને બદલે સંપૂર્ણપણે કેન્દ્ર દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતી યોજનાઓ છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Governance and Urban Administration - Town Planning

ગુજરાતમાં શહેરી નગર આયોજન યોજનાઓના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો અને કાનૂની પદ્ધતિઓ શું છે?

  • લેન્ડ રીડજસ્ટમેન્ટ: ટાઉન પ્લાનિંગ સ્કીમ્સ (TPS) સીધા જ જમીન સંપાદન કર્યા વગર જમીન પુનઃરચનાની એક અનન્ય તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે, જેની સફળ શરૂઆત ગુજરાતમાં કરવામાં આવી હતી.
  • કપાત ગુણોત્તર: બાકીનો હિસ્સો પાછો આપતા પહેલાં, જાહેર સુવિધાઓ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને પોષણક્ષમ આવાસ માટે માલિકો પાસેથી જમીનનો એક નિર્ધારિત ટકો એકત્રિત (પૂલ) કરવામાં આવે છે.
  • કાયદાકીય સમર્થન: ગુજરાત નગર આયોજન અને શહેરી વિકાસ અધિનિયમ (GTPUD એક્ટ) દ્વારા કાયદાકીય સમર્થન પૂરું પાડવામાં આવે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

  • રાજ્યના બજેટ અને નીતિ આયોગનો જી-હબ (G-HUB) કાર્યક્રમ

    સેટેલાઇટ ટાઉન્સ માટેની રાજ્ય બજેટ ફાળવણી સીધી રીતે નીતિ આયોગના જી-હબ (G-HUB) માળખાને અમલમાં મૂકે છે, જે વિકેન્દ્રીય શહેરી આયોજનને રાષ્ટ્રીય વિકાસ કેન્દ્ર (ગ્રોથ હબ)ના આદેશો સાથે જોડે છે.

  • શહેરી વિસ્તરણ અને પ્રાદેશિક પરિવહન કોરિડોર

    પશ્ચિમી ઔદ્યોગિક કોરિડોરમાં શહેરી ભીડભાડ નિવારણની વ્યૂહરચનાઓ રાજ્યના નગરપાલિકા નાણાકીય ભંડોળને રાષ્ટ્રીય પરિવહન-કેન્દ્રિત વિકાસ માર્ગદર્શિકાઓ સાથે જોડે છે.

ગુજરાતના રાજ્ય બજેટમાં સેટેલાઇટ ટાઉન્સ અને નીતિ આયોગના G-HUB મોડેલ માટેની ફાળવણીઓ સંભવતઃ શહેરી આયોજનના MCQ માં પૂછાઈ શકે છે.

સંલગ્ન PYQ · 2

સંલગ્ન PYQ · 2

  • 2025GPSC_PRELIMSGS1

    Consider the following statements: 1. Gujarat has the second lowest debt-to-gross state domestic product (GSDP) ratio among all states 2. A low debt-to-GSDP ratio denotes an unhealthy financial position Which of the statement(s) given above is/are correct?

  • 2025GPSC_PRELIMSGS1

    ______ is one of the cities chosen by the NITI Aayog for its Growth Hub (G-HUB) programme to boost their economic growth.