ઓછા વરસાદને કારણે ગુજરાત સરકાર દ્વારા ચાર જિલ્લાઓ ડ્રોટ અફેક્ટેડ જાહેર
Source:Indian Express ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
GPSC ના ઉમેદવારો માટે ગુજરાતમાં રાજ્ય-વિશિષ્ટ કૃષિ કટોકટી, દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન નીતિઓ અને SDRF માળખા હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવેલી રાહત પદ્ધતિઓ પર નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે.
સારાંશ
ગુજરાત સરકારે અપૂરતા વરસાદને કારણે સત્તાવાર રીતે કચ્છ, બનાસકાંઠા, પાટણ અને સુરેન્દ્રનગર એમ ચાર જિલ્લાઓને અસગ્રસ્ત (દુષ્કાળગ્રસ્ત) જાહેર કર્યા છે. આ વર્ગીકરણ વહીવટીતંત્રને અસરગ્રસ્ત ખેડૂતો અને ગ્રામીણ પરિવારોને સહાય કરવા માટે આપત્તિ રાહત માળખાકીય વ્યવસ્થાઓ હેઠળ રાહત પેકેજો, ચારા સહાય અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવા સક્ષમ બનાવે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાત સરકારે ચોમાસામાં અપૂરતા વરસાદને કારણે કચ્છ, બનાસકાંઠા, પાટણ અને સુરેન્દ્રનગર - એમ ચાર જિલ્લાઓને અછતગ્રસ્ત અથવા અછતની પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા હોવાનું જાહેર કર્યું છે.
- દુષ્કાળની જાહેરાતથી નાણાકીય સહાય, ખેડૂતો માટે ઇનપુટ સબસિડી, પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા અને પશુઘન માટે ચારાનું વિતરણ સહિતના વિવિધ રાહત પગલાં અમલમાં આવે છે.
- ઉત્તર અને પશ્ચિમ ગુજરાતની આવી આબોહવાકીય નબળાઈઓ રાજ્યની પ્રાદેશિક વરસાદની અસમાનતાઓ અને શુષ્ક ભૂમિ ખેતી (ડ્રાયલેન્ડ એગ્રીકલ્ચર) સામેના પડકારોને ઉજાગર કરે છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
રાજ્ય આપત્તિ પ્રતિસાદ ભંડોળ (SDRF)
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, ૨૦૦૫ હેઠળ રચાયેલ પ્રાથમિક ભંડોળ, જેનો ઉપયોગ રાજ્ય સરકારો દ્વારા દુષ્કાળ જેવી સૂચિત કુદરતી આપત્તિઓના પીડિતોને ત્વરિત રાહત અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવા માટે થાય છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (અર્થવ્યવસ્થા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન): આપત્તિ નાણાકીય પોષણ, રાહત માળખાં અને કૃષિ સહાય પદ્ધતિઓની સમજની ચકાસણી કરે છે.
રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વ્યૂહરચનાઓનું આયોજન, સંકલન અને અમલીકરણ કરવા માટે જવાબદાર સર્વોચ્ચ રાજ્ય-સ્તરીય સંસ્થા, જે જોખમ ઘટાડવા અને પુનર્વસનની દેખરેખ રાખવા માટે કુદરતી આફતો પછી વ્યાપકપણે સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ): રાજ્યની કટોકટીઓ દરમિયાન સંસ્થાકીય માળખાં, વહીવટી તંત્ર અને નીતિ અમલીકરણનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
સમગ્ર રાજ્યમાં ચોમાસાની સરેરાશ તમામ જિલ્લાઓમાં પ્રાદેશિક અછતની જાહેરાતો વિના એકસરખી કૃષિ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે સમગ્ર રાજ્યનો સરેરાશ વરસાદ દુષ્કાળ નકારવા માટે પૂરતો છે, અને કચ્છ જેવા પશ્ચિમી જિલ્લાઓમાં ગંભીર પ્રાદેશિક માઈક્રો-ક્લાઈમેટિક અસમાનતાઓની અવગણના કરે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
રાજ્ય આપત્તિ પ્રતિસાદ ભંડોળ (SDRF) ના મુખ્ય ઘટકો અને નાણાકીય ધોરણો શું છે?
- કાયદાકીય આધાર: આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, ૨૦૦૫ હેઠળ રચાયેલ, તે સૂચિત આપત્તિ પ્રતિક્રિયા માટે રાજ્ય સરકારો પાસે ઉપ્લબ્ધ પ્રાથમિક ભંડોળ છે.
- નાણાકીય પદ્ધતિ: કેન્દ્ર સામાન્ય રાજ્યો માટે 75% અને વિશેષ શ્રેણી/ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો માટે વાર્ષિક હપ્તાઓમાં 90% ફાળો આપે છે.
- પાત્ર આફતો: ગૃહ મંત્રાલય (MHA) ની માર્ગદર્શિકા મુજબ ચક્રવાત, દુષ્કાળ, પૂર, ધરતીકંપ અને જીવાત હુમલાઓ સહિતની સૂચિત આફતોને આવરી લે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
દુષ્કાળ સંચાલન + SDRF નાણાકીય માળખું
ઉત્તર ગુજરાતમાં દુષ્કાળની જાહેરાતો દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકા (Manual for Drought Management) ના પ્રોટોકોલને સક્રિય કરે છે, જે SDRF અને NDRF ની માર્ગદર્શિકા હેઠળ પ્રાદેશિક કૃષિ સંકટોને રાષ્ટ્રીય આપત્તિ રાહત નાણાકીય સહાય સાથે જોડે છે.
શુષ્ક ક્ષેત્ર કૃષિ + સિંચાઈ યોજનાઓ
કચ્છ અને બનાસકાંઠાની શુષ્ક ભૂમિ ખેતીની નબળાઈઓ રાજ્યની આપત્તિ પ્રતિસાદ પ્રણાલીઓને શુષ્ક-ક્ષેત્ર સૂક્ષ્મ-ટપક સિંચાઈ અને PM કૃષિ સિંચાઈ યોજના જેવી ભૂગર્ભજળ વ્યવelolaan યોજનાઓ સાથે જોડે છે.
કેન્દ્રીય દુષ્કાળ મેન્યુઅલ 2016 (Central Drought Manual 2016) ના માપદંડો અને SDRF પાક નુકસાન વળતર મર્યાદા (₹8,500/હેક્ટર) પર વિધાન-આધારિત પ્રશ્નોની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements is/are correct regarding the G-SAFAL scheme?
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
According to the Socio-Economic Review, 2024-2025 of Gujarat, Gujarat comes in ______ category in Logistic Ease Across Different States (LEADS), 2024.
