Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

पश्चिम घाट पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र संरक्षण आणि धोरण

Source:Indian Express ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

पर्यावरण, महाराष्ट्र/भारताचा भूगोल, जैवविविधता संवर्धन धोरणे आणि शाश्वत विकास चौकट यांचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.

सारांश

हा लेख महाराष्ट्र राज्यासह विविध राज्यांमधील प्रादेशिक विकासाच्या मागण्या आणि एका महत्त्वपूर्ण जैवविविधता हॉटस्पॉटचे पर्यावरण संरक्षण यांच्यात समतोल साधत, पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESA) अधिसुचनेबाबत सरकारच्या अद्यतनांची आणि उपक्रमांची चर्चा करतो.

मुख्य मुद्दे

  • पारिस्थितिकीय संवर्धन आणि विकासात्मक गरजांमध्ये समतोल राखण्यासाठी सरकारने पश्चिम घाटासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESA) अधिसुचनेला अंतिम रूप देण्याचे काम सुरू केले आहे.
  • पश्चिम घाट महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू आणि गुजरातसह सहा राज्यांमध्ये पसरलेला आहे.
  • माधव गाडगीळ समिती आणि कस्तुरीरंगन समिती यांसारख्या आधीच्या समित्यांनी या जागतिक जैवविविधता हॉटस्पॉटचे संरक्षण करण्यासाठी पायाभूत शिफारसी केल्या होत्या.
  • हा दर्जा पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये खाणकाम, मोठी बांधकामे आणि प्रदूषक उद्योग यांसारख्या उच्च-प्रभाव असलेल्या विशिष्ट उपक्रमांवर निर्बंध घालतो, तर शाश्वत स्थानिक उपजीविकेला परवानगी देतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

इको-सेन्सिवि एरिया (ESA) अधिसूचना

संरक्षित क्षेत्रांभोवतीच्या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रांना मान्यता देणारी आणि पर्यावरणीय ऱ्हास रोखण्यासाठी विशिष्ट व्यावसायिक व औद्योगिक उपक्रम नियंत्रित किंवा प्रतिबंधित करणारी अधिकृत शासकीय अधिसूचना.

UPSC context

MPSC पर्यावरण आणि परिसंस्था अभ्यासक्रम; यात संवर्धन कायदे, संरक्षित क्षेत्रे आणि विकास व पर्यावरणीय सुरक्षितता यांच्यातील समतोल याविषयीच्या ज्ञानाची परीक्षा घेतली जाते.

Source
पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय

पश्‍चिम घाटातील पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्रांच्या (ESA) अधिसूचनेसह पर्यावरण आणि वनीकरणविषयक धोरणांची आखणी, प्रचार आणि अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असलेले केंद्र सरकारचे मंत्रालय.

UPSC context

MPSC राज्यशास्त्र आणि प्रशासन/पर्यावरण; राष्ट्रीय पर्यावरणविषयक धोरणे आणि वैधानिक अधिसूचनांसाठी प्रशासकीय चौकटीची चाचणी करते.

Source
गाडगीळ समिती

माधव गाडगिल (२०११) यांच्या नेतृत्वाखालील वेस्टर्न घाट्स इोलॉजी एक्सपर्ट पनेलने (WGEEP), संपूर्ण पश्चिम घाटांना व्यावसायिक गतिविधियोंवर कठोर बंधनांसह पर्यावरण संवेदनक्षम क्षेत्र म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली होती.

UPSC context

MPSC भूगोल आणि पर्यावरण; पश्चिम घाट संवर्धनासाठीच्या समितीच्या शिफारसींची तुलना करणाऱ्या प्रश्नांवर पूर्व परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जाते.

Source
कस्तुरिरंगन समिती

के. कस्तुरिरंगन (२०१३) यांच्या अध्यक्षतेखालील उच्चस्तरीय कार्यगट, ज्याने विकास आणि संवर्धन यांच्यात समतोल साधण्यासाठी पश्चिम घाटाच्या केवळ ३७ टक्के क्षेत्राला पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Area) दर्जा देण्याचा प्रस्ताव दिला होता.

UPSC context

MPSC पर्यावरण आणि संवर्धन; शाश्वत विकासाच्या आराखड्यांचे आणि राज्यस्तरीय धोरणात्मक विरोधाचे आकलन करण्यासाठी महत्त्वाचे.

Source

संबंधित स्थिर संकल्पना

Environment Biodiversity Conservation

पछिम घाटावरील माधव गाडगीळ आणि के. कस्तुरिरंगन समित्यांमधील मुख्य फरक काय आहेत?

  • गाडगीळ व्याप्ती: WGEEP ने संपूर्ण पश्चिम घाटास एक पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESA) म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली, त्याचे तीन पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील झेन्स (ESZ 1, 2 आणि 3) मध्ये विभाजन केले.
  • कस्तुरीरंगन व्याप्ती: HLWG ने रिमोट-मॅपिंग पद्धतीचा वापर करून पश्चिम घाटाचा केवळ ३७% (अंदाजे ६०,००० चौ. किमी) भाग ESA संरचनेच्या कक्षेत आणण्याची शिफारस केली.
  • प्रशासन मॉडेल: गाडगीळ यांनी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या माध्यमातून तळागाळातील (बॉटम-अप) दृष्टिकोनाचा पुरस्कार केला, तर कस्तुररिंगन यांनी लाल प्रवर्गातील उद्योगांवर मर्यादा आणणाऱ्या वरून खालील (टॉप-डाउन) प्रारूपाचे समर्थन केले.

आंतर-विषय नमुने

  • पश्चिम घाट ईएसए विरुद्ध वन हक्क कायदा

    पश्चिम घाटातील ESA अधिसूचनेवरील वाद थेट महाराष्ट्रातील जंगल-लगतच्या जिल्ह्यांमधील अनुसूची ५ मधील आदिवासी हक्कांसोबत आणि ग्रामसभेच्या संमतीशी जोडलेला आहे.

  • नूतनीकरणीय ऊर्जा विरुद्ध पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रे

    कस्तुरीरंगन अहवालासारखी जैवविविधता संरक्षण चौकट आणि नूतनीकरणीय ऊर्जेच्या जमिनीच्या गरजा, विशेषतः सह्याद्री पर्वतरांगांमधील उपसा जलविद्युत प्रकल्प (पंप स्टोरेज हायड्रो प्रोजेक्ट्स) एकमेकांशी सुसंगत नाहीत किंवा त्यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो.

पश्चिम घाटातील ईएसए (ESA) टक्केवारीवर गाडगीळ आणि कस्तुरीरंगन समितीच्या शिफारसींची तुलना करणाऱ्या जोड्या जुळवा किंवा विधानांवर आधारित प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 3

संबंधित PYQ · 3

  • 2017MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following mountains are considered as one of the top biodiversity hot spots ?

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    In India, which of the following has become a hot-spot with reference to threats to biodiversity ?

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Biosphere reserves are demarcated into ________.