Current Affairs

Sign in
कला आणि संस्कृतीGS1
GS1

गणेशोत्सव: महाराष्ट्र शासनाकडून सण तयारीसाठी प्रशासकीय यंत्रणा सज्ज

Source:telanganatoday ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

गणेशोत्सवाला महाराष्ट्रात प्रचंड ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे, स्वातंत्र्यलढ्यातील लोकमान्य टिळकांच्या भूमिकेच्या संदर्भात MPSC परीक्षांमध्ये या विषयावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. याशिवाय, आधुनिक प्रशासकीय पैलू — जसे की FDA चे अन्न सुरक्षा नियम आणि पर्यावरण संवर्धनावरील उच्च न्यायालयाचे निर्देश — परंपरेचा समकालीन नागरी आव्हानांशी असणारा मिलाफ अधोरेखित करतात.

सारांश

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील महाराष्ट्र सरकारने गणेशोत्सव २०२६ च्या तयारीला वेग दिला आहे. सार्वजनिक उत्सव सुरळीतपणे पार पाडण्यासाठी प्रशासन BMC, FDA आणि पोलीस यांच्यातील बहु-विभागीय समन्वयावर लक्ष केंद्रित करत आहे. ध्वनी आणि जल प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी, विशेषतः लाऊडस्पीकर, फटाके आणि प्लास्टर ऑफ पॅरिस (PoP) च्या मूर्तींच्या विसर्जनाबाबत मुंबई उच्च न्यायालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांची अंमलबजावणी करणे ही एक मुख्य प्राथमिकता आहे. सामाजिक एकात्मतेसाठी लोकमान्य टिळकांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या सार्वजनिक उत्सवात रूपांतरित केलेल्या या उत्सवासाठी, त्याचे सांस्कृतिक महत्त्व, पर्यावरणीय शाश्वतता आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचा समतोल साधण्यासाठी आधुनिक काळातील काळजीपूर्वक प्रशासनाची आवश्यकता आहे.

मुख्य मुद्दे

  • 2026 चा गणेशोत्सव सुरळीत आणि सुरक्षितपणे पार पाडण्यासाठी महाराष्ट्र शासन पोलीस, BMC आणि FDA यांचा समावेश असलेला बहु-एजन्सी दृष्टिकोन राबवत आहे.
  • ध्वनी प्रदूषण (लाऊडस्पीकर, फटाके) नियंत्रित करण्यासाठी आणि प्लास्टर ऑफ पॅरिस (PoP) च्या मूर्तींवर मर्यादा घालून जलप्रदूषणास प्रतिबंध करण्यासाठी मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्देशांची काटेकोर अंमलबजावणी केली जात आहे.
  • विविध सार्वजनिक पंडालमध्ये वितरित केल्या जाणाऱ्या प्रसादाची गुणवत्ता आणि स्वच्छतेवर देखरेख ठेवण्याची जबाबदारी अन्न व औषध प्रशासनाकडे (FDA) सोपवण्यात आली आहे.
  • ऐतिहासिकदृष्ट्या, ब्रिटीश सरकारच्या जमावबंदीला बगल देण्यासाठी आणि सामाजिक संघटन व राष्ट्रवादाला चालना देण्यासाठी लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाच्या सार्वजनिक स्वरूपाची (सार्वजनिक गणेशोत्सव) सुरुवात केली होती.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मुंबई उच्च न्यायालयाचे पर्यावरणीय निर्देश

उत्सवांशी संबंधित पर्यावरणाचा ऱ्हास रोखण्यासाठी जारी करण्यात आलेले न्यायालयीन निर्देश. यामध्ये ध्वनिक्षेपकांमुळे होणारे ध्वनी प्रदूषण कमी करण्यासाठी आणि नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या (पीओपी) मूर्तींच्या विसर्जनावर बंदी घालून जलप्रदूषण रोखण्यासाठीच्या कडक मार्गदर्शक सूचनांचा समावेश आहे.

UPSC context

MPSC GS Paper 4 (पर्यावरण प्रदूषण) आणि GS Paper 2 (न्यायालयीन हस्तक्षेप) साठी अत्यंत प्रासंगिक.

बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC)

मुंबईची प्रमुख नागरी प्रशासकीय संस्था. ती नागरी पायाभूत सुविधा, जसे की रस्त्यांची देखभाल, आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्सवांच्या दरम्यान सार्वजनिक सुरक्षा व पर्यावरणीय मार्गदर्शक तत्त्वांची — जसे की मूर्ती विसर्जनासाठी कृत्रिम तलाव तयार करणे — अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असते.

UPSC context

MPSC GS पेपर 2 (महाराष्ट्रातील नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरी प्रशासन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे.

अन्न व औषध प्रशासन (FDA) महाराष्ट्र

अन्न सुरक्षा आणि स्वच्छतेवर देखरेख ठेवणारे राज्य नियामक प्राधिकरण. सार्वजनिक उत्सवांदरम्यान, सार्वजनिक आरोग्याला उद्भवणारे धोके टाळण्यासाठी हे प्राधिकरण परवाना पद्धतीची अंमलबजावणी करते आणि मंडप व भंडाऱ्यांमध्ये वितरित केल्या जाणाऱ्या अन्नाच्या गुणवत्तेवर देखरेख ठेवते.

UPSC context

MPSC GS Paper 2 (वैधानिक संस्था) आणि GS Paper 3 (सार्वजनिक आरोग्य) साठी अत्यंत महत्त्वाचे.

प्लास्टर ऑफ पॅरिस (PoP) च्या मूर्ती

कॅल्शियम सल्फेट हेमीहायड्रेटपासून बनवलेल्या उत्सवाच्या मूर्ती. त्या अविघटनशील असल्याने आणि जलाशयांमध्ये विषारी रसायने सोडत असल्याने, जलीय परिसंस्थांचे रक्षण करण्यासाठी न्यायालये आणि प्रदूषण नियंत्रण मंडळे त्यांच्या विसर्जनावर कडक नियमन करतात किंवा बंदी घालतात.

UPSC context

MPSC GS पेपर 4 (पर्यावरणीय ऱ्हास आणि जलप्रदूषण) साठी महत्त्वाचे.

सार्वजनिक गणेशोत्सव

गणेशोत्सवाचे सार्वजनिक साजरीकरण. लोकमान्य टिळकांनी 1893 मध्ये सामाजिक एकात्मता वाढवण्यासाठी, जातींच्या पलीकडे जाऊन नागरिकांना एकत्र आणण्यासाठी आणि वसाहतवादविरोधी राष्ट्रवादाला चालना देण्यासाठी याचे एका खाजगी धार्मिक विधीमधून व्यापक सामूहिक उत्सवात रूपांतर केले.

UPSC context

MPSC GS Paper 1 (आधुनिक भारताचा इतिहास आणि महाराष्ट्रातील समाजसुधारक) साठी अत्यंत आवश्यक.

पूर्वपरीक्षा सापळा

धार्मिक सणांदरम्यान ध्वनिक्षेपकांचा वापर हा कलम २५ अंतर्गत संरक्षित मूलभूत अधिकार आहे.

सर्वोच्च न्यायालय आणि मुंबई उच्च न्यायालयाने स्पष्टपणे निर्णय दिला आहे की, ध्वनिक्षेपकांचा वापर करणे ही अत्यावश्यक धार्मिक प्रथा नाही; ती ध्वनीविषयक कायद्यांच्या अधीन आहे.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Modern Indian History

लोकमान्य टिळकांनी महाराष्ट्रात राजकीय संघटनासाठी उत्सवांचा कसा वापर केला?

  • गणेशोत्सव (1893): ब्रिटिशांच्या सभाबंदीच्या कायद्यांना बगल देण्यासाठी एका खाजगी घरगुती उत्सवाचे रूपांतर एका मोठ्या सार्वजनिक उत्सवात केले.
  • शिवाजी उत्सव (1895): वसाहतवादी राजवटीविरुद्ध मराठा ऐतिहासिक अभिमान जागृत करण्यासाठी आणि राष्ट्रवादी भावना जोपासण्यासाठी याची सुरुवात करण्यात आली.
  • माध्यम सहाय्य: या सार्वजनिक मेळाव्यांना सक्रियपणे प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी आपल्या 'केसरी' (मराठी) आणि 'मराठा' (इंग्रजी) या वृत्तपत्रांचा वापर केला.
Environment & Indian Polity

उत्सवांच्या काळात ध्वनी प्रदूषणासाठी नियामक चौकट काय आहे?

  • कायदेशीर आधार: पर्यावरण संरक्षण कायदा, 1986 अंतर्गत ध्वनी प्रदूषण (नियमन आणि नियंत्रण) नियम, 2000 द्वारे नियंत्रित.
  • विभागीय मर्यादा: निवासी क्षेत्रांमध्ये दिवसा 55 dB(A) आणि रात्री 45 dB(A) ची काटेकोर मर्यादा निश्चित करण्यात आली आहे.
  • न्यायालयीन पूर्वनिर्णय: न्यायालयांचे असे प्रतिपादन आहे की, ध्वनी उपद्रवाच्या संदर्भात कलम २१ (शांततापूर्ण जगण्याचा अधिकार) हे कलम २५ पेक्षा वरचढ ठरते.

आंतर-विषय नमुने

  • धार्मिक हक्क विरुद्ध पर्यावरण कायदा

    कलम २५ आणि कलम २१ (निरोगी पर्यावरणाचा अधिकार) यांच्यातील संघर्ष फटाक्यांवरील बंदी, पीओपी (PoP) मूर्ती आणि ध्वनी निर्बंधांशी संबंधित प्रश्नांमध्ये वारंवार समोर येतो.

  • नागरी प्रशासन आणि अन्न सुरक्षा

    FDA कडून प्रसादाच्या स्वच्छतेवर ठेवली जाणारी देखरेख पारंपारिक उत्सव प्रशासनाला थेट अन्न सुरक्षा आणि मानके कायद्याच्या अंमलबजावणीशी जोडते, जे आधुनिक बहु-विभागीय नागरी प्रशासन अधोरेखित करते.

टिळकांच्या १८९३ च्या गणेशोत्सवाचा आधुनिक पर्यावरण संरक्षण कायद्याच्या ध्वनी आणि जलप्रदूषणाच्या नियमांशी संबंध जोडणाऱ्या बहु-विधानात्मक प्रश्नाची अपेक्षा ठेवा.

संबंधित PYQ · 2

संबंधित PYQ · 2

  • 2015MPSC_PRELIMSGS1

    In 1893, Tilak converted the Ganapati celebration into a public ceremony by drawing inspiration from the ________.

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Which article empowers the High Courts to issue directions for the enforcement of Fundamental Rights ?