કુદરતી ખેતી ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્રો ટકાઉ કૃષિને આગળ વધે છે
Source:chinimandi ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ટકાઉ ગ્રામીણ વિકાસ માટે સરકારી નીતિઓમાં પ્રાકૃતિક ખેતી અને શૂન્ય-બજેટ ખેતી પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. GPSC Prelims માં રાજ્ય-વિશિષ્ટ કૃષિ અને અર્થતંત્ર સંબંધિત પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપવા માટે રાજ્ય કક્ષાની પહેલો, તેમાં સામેલ મુખ્ય જિલ્લાઓ અને તેની સાથે સંબંધિત બાયો-ઇનપુટ પદ્ધતિઓ વિશે સમજવું અત્યંત આવશ્યક છે.
સારાંશ
ગુજરાત સરકારે રાજ્યમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને આગળ ધપાવવા માટે ચાર સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સની સ્થાપના કરવાની જાહેરાત કરી છે, જે અંતર્ગત નવસારી, મોરબી, ભાવનગર અને છોટાઉદેપુર ખાતે આ પ્રકારની સુવિધાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. 2026-27 માટે ₹20 crore ની ફાળવણીના પીઠબળ સાથે, આ પહેલનું નેતૃત્વ ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવશે. આ કેન્દ્રો ટકાઉ ખેતીમાં ખેડૂતોને તાલીમ આપવા માટેના હબ તરીકે કાર્ય કરશે, જેમાં જીવામૃત અને બીજામૃત જેવા જૈવિક ઇનપુટ્સ (bio-inputs) ના ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે, તેમજ ફાઇવ-લેયર પ્રાકૃતિક ખેતી મોડેલ, મિશ્ર પાક અને આંતરપાક જેવી અદ્યતન તકનીકોનું પ્રદર્શન કરવામાં આવશે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાત સરકાર પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નવસારી, મોરબી, ભાવનગર અને છોટાઉદેપુર જિલ્લાઓમાં ચાર સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ સ્થાપી રહી છે.
- નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે આ કેન્દ્રો માટે ₹20 કરોડનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.
- ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડ ખેડૂતોને તાલીમ આપવા અને ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આ પહેલનો અમલ કરશે.
- આ કેન્દ્રો જીવામૃત, ઘન જીવામૃત, બીજામૃત અને નીમાસ્ત્ર જેવા આવશ્યક પ્રાકૃતિક ખેતીના જૈવિક ઇનપુટ્સની તૈયારી અને ઉપયોગનું નિદર્શન કરશે.
- આ સુવિધાઓ જમીનના ઉપયોગ અને પાકની સ્થિતિસ્થાપકતાને શ્રેષ્ઠ બનાવવા માટે પાંચ-સ્તરીય પ્રાકૃતિક ખેતી મોડલ, મિશ્ર પાક પદ્ધતિ અને આંતરપાક પદ્ધતિના પ્રાયોગિક નિદર્શનો પણ પ્રદાન કરશે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડ
ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિઓનું અમલીકરણ, પ્રોત્સાહન અને વિસ્તરણ કરવા, ખેડૂતો માટે તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવા અને કૃષિ ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્રો (Centres of Excellence) ની સ્થાપનાનું સંચાલન કરવા માટે જવાબદાર એક રાજ્ય-સ્તરીય બોર્ડ.
UPSC context
GS Paper III (કૃષિ અને ટકાઉ ખેતી); પર્યાવરણીય કૃષિને પ્રોત્સાહન આપતા રાજ્ય-પ્રેરિત સંસ્થાગત માળખાં અંગેના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
જીવામૃત
ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર, ગોળ, કઠોળના લોટ, પાણી અને માટીમાંથી બનેલું એક આથવણયુક્ત પ્રવાહી સૂક્ષ્મજીવીય ઇનોક્યુલન્ટ. તે જમીનને ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે, જે કુદરતી રીતે પાકના પોષણમાં વધારો કરે છે.
UPSC context
GS Paper III (કૃષિ/સુભાષ પાલેકર પ્રાકૃતિક ખેતી); રાસાયણિક ખાતરોના વિકલ્પ તરીકે સેન્દ્રીય જમીન-પોષક તત્ત્વ વર્ધકોને સમજવા માટે અત્યંત આવશ્યક.
બીજામૃત
દેશી ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર, ચૂનો અને માટીમાંથી બનેલું એક પ્રાકૃતિક, પર્યાવરણ-સ્નેહી બીજ ઉપચાર ફોર્મ્યુલેશન. તે બીજ પર આવરણ ચડાવે છે જેથી તેમને રોગકારકો અને જીવાતોથી સુરક્ષિત રાખી શકાય અને સાથે જ અંકુરણને વેગ આપી શકાય.
UPSC context
GS Paper III (કૃષિ); જૈવિક બીજ-માવજત પદ્ધતિઓ, રોગ નિવારણ અને ખર્ચ-અસરકારક સેન્દ્રીય ઇનપુટ્સની સમજ ચકાસે છે.
પાંચ-સ્તરીય પ્રાકૃતિક ખેતી મોડેલ
એક ટકાઉ બહુ-સ્તરીય કૃષિ-વાનિકી પદ્ધતિ, જ્યાં લંબવત જગ્યા અને જૈવવિવિધતાને મહત્તમ કરવા માટે વિવિધ ઊંચાઈ ધરાવતા પાંચ સુસંગત પાકો (ઊંચા વૃક્ષો, ક્ષુપ, ઝાડવાં, વેલા અને મૂળ) એકસાથે ઉગાડવામાં આવે છે.
UPSC context
GS Paper III (પાક પદ્ધતિઓ અને ટકાઉ કૃષિ); વર્ટિકલ ફાર્મિંગ, કૃષિ-પારિસ્થિતિકી અને પાક વૈવિધ્યીકરણના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
કૃષિ ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્રો
અત્યાધુનિક કૃષિ ટેકનોલોજીનું પ્રદર્શન કરવા, ખેડૂત તાલીમનું આયોજન કરવા, ટકાઉ કૃષિ સામગ્રી (ઇનપુટ્સ)નું ઉત્પાદન કરવા અને આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ પદ્ધતિઓમાં સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તૈયાર કરાયેલા વિશિષ્ટ સંસ્થાકીય હબ.
UPSC context
GS Paper III (કૃષિ વિસ્તરણ/ટેકનોલોજી મિશન); આધુનિક વિસ્તરણ સેવાઓ અને સંસ્થાકીય ક્ષમતા-નિર્માણની સમજ ચકાસે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
પ્રાકૃતિક ખેતી અને ઓર્ગેનિક ખેતી તકનીકી રીતે સમાન છે, બંને વર્મીકમ્પોસ્ટ જેવા બાહ્ય સેન્દ્રીય ઇનપુટ્સ પર આધાર રાખે છે.
સેંદ્રીય ખેતી બાહ્ય, પ્રમાણિત સેંદ્રીય ખાતરો/કમ્પોસ્ટના ઉપયોગની મંજૂરી આપે છે. પ્રાકૃતિક ખેતી ખેતર બહારના ઇનપુટ્સ પર સખત પ્રતિબંધ મૂકે છે, અને તે સંપૂર્ણપણે ખેતર પર જ ઉપલબ્ધ, દેશી ગાયના છાણ અને ગૌમૂત્ર આધારિત બનાવટો પર આધાર રાખે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ઝીરો બજેટ નેચરલ ફાર્મિંગ (ZBNF) ના ચાર સ્તંભો કયા છે?
- જીવામૃત: એક આથો લાવેલું સૂક્ષ્મજીવી કલ્ચર (ગાયનું છાણ, ગૌમૂત્ર, ગોળ, કઠોળનો લોટ) જે જમીનના સૂક્ષ્મજીવોને સક્રિય કરવા અને પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતાને વેગ આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
- બીજામૃત: બીજ, ધરૂ અથવા રોપણી સામગ્રીની માવજત કરી ફૂગજન્ય અને જમીનજન્ય રોગોને અટકાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી એક સ્વદેશી સૂક્ષ્મજીવાણુ આધારિત બનાવટ (માઇક્રોબાયલ ફોર્મ્યુલેશન).
- આચ્છાદન (મલ્ચિંગ): જમીનનો ભેજ જાળવી રાખવા, નીંદણને અટકાવવા અને હ્યુમસ (સેન્દ્રિય પદાર્થો) ના નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જમીનના ઉપરના સ્તરને પાકના અવશેષો વડે ઢાંકવાની પદ્ધતિ.
- વાપસા (ભેજ): જમીનમાં એવી સૂક્ષ્મ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓનું સર્જન, જેમાં જલબાષ્પ અને હવા બંને હાજર હોય છે, જે સિંચાઈના પાણીની જરૂરિયાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.
મિશ્ર પાક પદ્ધતિ અને આંતરપાક પદ્ધતિ વ્યવહારમાં કેવી રીતે ભિન્ન છે?
- અવકાશીય ગોઠવણી: મિશ્ર પાક પદ્ધતિમાં કોઈ સ્પષ્ટ હરોળની ગોઠવણી વિના એકસાથે બે કે તેથી વધુ પાક ઉગાડવામાં આવે છે, જ્યારે આંતરપાક પદ્ધતિમાં ચોક્કસ હરોળની ગોઠવણીનો ઉપયોગ થાય છે.
- પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય: મિશ્ર પાક પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અનિયમિત હવામાનમાં સંપૂર્ણ પાક નિષ્ફળ જવાના જોખમને ન્યૂનતમ કરવાનો છે, જ્યારે આંતરપાક પદ્ધતિનો ઉદ્દેશ્ય પ્રતિ એકમ વિસ્તાર દીઠ ઊપજને મહત્તમ કરવાનો છે.
- સંસાધન ઇષ્ટતમકરણ: આંતરપાક પદ્ધતિ વિવિધ ઊંચાઈ અથવા મૂળની ઊંડાઈ ધરાવતા પાકોની જોડી બનાવીને સંસાધનોના ઉપયોગ (પ્રકાશ, પોષક તત્વો) ને શ્રેષ્ઠતમ બનાવે છે, જ્યારે મિશ્ર પાક પદ્ધતિમાં સીધી અને યાદચ્છિક સ્પર્ધાનો સમાવેશ થાય છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
પ્રાકૃતિક ખેતી + શુષ્ક જમીન જળ સુરક્ષા
બહુ-સ્તરીય પાક પદ્ધતિને સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ નીતિઓ સાથે સાંકળવી, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે પંચ-સ્તરીય મોડલ કુદરતી રીતે જમીનના ભેજનું સંરક્ષણ કરે છે અને જળ-તણાવગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળના ઉપાડને ઘટાડે છે.
ટકાઉ કૃષિ + WTO સબસિડી બોક્સ
રાસાયણિક ખાતરોને સ્થાને ખેતર-આધારિત કુદરતી ઇનપુટ્સ અપનાવવાથી ભારતને Amber Box સબસિડી ઘટાડવામાં મદદ મળે છે, જ્યારે સાથે જ વેપારમાં વિકૃતિ ન સર્જતી Green Box પર્યાવરણીય સહાયમાં વધારો થાય છે.
2026 Prelims માં ZBNF ઇનપુટ્સ (જીવામૃત) અને પ્રમાણભૂત સેન્દ્રિય ખેતીના જૈવિક ખાતરો વચ્ચેના વૈજ્ઞાનિક તફાવતની ચકાસણી થવાની સંભાવના છે.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements regarding 'Nano Urea' recently promoted by the Government of India for agricultural use: 1. It replaces the need for Phosphorus and Potash fertilizers entirely, simplifying the fertilizer application process for farmers. 2. It has a higher nutrient use efficiency compared to conventional granular urea, leading to reduced soil degradation and water pollution. Which of the above statement(s) is/are correct?
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements are correct regarding the economy of Gujarat according to the Socio-Economic Review, 2024-2025 of Gujarat? 1. Gujarat has consistently contributed over 8% to India's GST collections, highlighting its economic vitality and strength. 2. During the year 2022-23, Gujarat stood first in handling total cargo among the states of India. 3. According to the results of Annual Survey of Industries (ASI) 2022-23, Gujarat is first in the country in Industrial Production and Fixed Capital.
