બરડા અભયારણ્યમાંથી માલધારીઓના પુનઃસ્થાન માટે મુખ્યમંત્રી દ્વારા યોજના જાહેર

આ શા માટે મહત્વનું છે

વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રયાસો, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં એશિયાટિક સિંહો માટેના બીજા નિવાસસ્થાન પ્રોજેક્ટ અને માલધારીઓ જેવા પશુપાલક સમુદાયો સંડોવાયેલ માનવ-વન્યજીવ સંચાલનને સમજવા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

સારાંશ

ગુજરાત સરકારે બરડા અભ્યારણ્યને એશિયાઈ સિંહોના બીજા ઘર તરીકે સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કરવા માટે ત્યાંથી માલધારી પશુપાલક સમુદાયોને ખસેડવાની એક યોજનાની જાહેરાત કરી છે. આ પગલાનો હેતુ લુપ્તપ્રાય એશિયાઈ સિંહના રહેઠાણના વિસ્તારને ગીર નેશનલ પાર્કથી આગળ વધારવાનો, માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષને ઓછો કરવાનો અને સુવ્યવસ્થિત પર્યાવરણીય પુનર્વસન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

મુખ્ય મુદ્દા

ગુજરાત સરકારે બરડા અભયારણ્યની અંદર રહેતા માલધારીઓ માટે એક વ્યાપક પુનર્વસન અને સ્થાનાંતરણ યોજનાની જાહેરાત કરી છે.
ગિર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ભીડભાડ અને રોગચાળાના જોખમને ઘટાડવા માટે બરડા અભયારણ્યને લુપ્તપ્રાય એશિયાટિક સિંહોના બીજા ઘર તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે.
આ પુનર્વસવાટ પૅકેજનો ઉદ્દેશ્ય મોટા બિલાડીરૂપી વન્યજીવો (સિંહ) માટે સલામત વન્યજીવન કોરિડોર અને આવાસના વિસ્તરણને સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે માલધ ારી સમુદાયોનું સ્વૈચ્છિક પુનર્વસવાટ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ

બારડા અભયારણ્ય ગુજરાતના કચ્છ પ્રદેશમાં ગ્રેટર રણની બાજુમાં આવેલું છે.

પરીક્ષાર્થીઓ ઘણીવાર એવું માની લે છે કે બરડા અભ્યારણ્ય કચ્છ અથવા દક્ષિણ ગુજરાતમાં છે, પરંતુ તે સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્ર (પોરબંદર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાઓ) માં આવેલું છે.

સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો

Gujarat Geography and Biodiversity

ગુજરાતમાં એશિયાટીક સિંહ સાથે જોડાયેલા મુખ્ય સુરક્ષિત વિસ્તારો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો કયા છે?

ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વૈશ્વિક સ્તરે એશિયાઈ સિંહનું એકમાત્ર કુદરતી વન્ય નિવાસસ્થાન છે, જે જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લાઓમાં વિસ્તરેલું છે.
બારડા અભયારણ્ય: બારડા વન્યજીવ અભયારણ્ય પોરબંદર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાઓમાં આવેલું છે, જેને એશિયાઈ સિંહોના બીજા ઘર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું છે.
સેટેલાઇટ નિવાસસ્થાનો: ગીરનાર વન્યજીવ અભ્યારણ્ય અને મિતિયાળા વન્યજીવ અભ્યારણ્ય એ સૌરાષ્ટ્રમાં સિંહની વધતી જતી વસ્તી માટે મહત્વપૂર્ણ ઉપગ્રહ નિવાસસ્થાનો અને વિસર્જન કોરિડોર તરીકે સેવા આપે છે.

આંતર-વિષય પેટર્ન

સિંહ સ્થળાંતરણ + વન અધિકાર અધિનિયમ જોડાણ
એશિયાઈ સિંહનું સ્થળાંતર એ ગૌણ વસવાટો સ્થાપિત કરવાની પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની મુખ્ય રણનીતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં વન અધિકાર અધિનિયમ (Forest Rights Act) હેઠળ આદિવાસીઓ/માલધારીઓના હકો અને વન્યજીવ કોરિડોર વચ્ચે કાળજીપૂર્વક સંતુલન સાધવાની જરૂર છે.
માલધારી પશુપાલકો + સંરક્ષિત ક્ષેત્ર પુનર્વસન
બારડામાં માલધારીઓનું સ્થળાંતર એ ગીર અને દેશભરના સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં હાથ ધરાયેલી સમાન પ્રક્રિયાઓનું પ્રતિબિંબ પાડે છે, જે પરંપરાગત જંગલવાસીઓની સામાજિક-આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ સામે પુનર્વસન પૅકેજોનું પરીક્ષણ કરે છે.

બારડા અભયારણ્યની ગીરના સિંહોના બીજા ઘર તરીકેની ભૂમિકા + NTCA/WII ની માર્ગદર્શિકાઓનું બહુ-વિધાન (multi-statement) વાતાવરણમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવશે.

સંલગ્ન PYQ · 2

2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
2022GPSC_PRELIMSGS1
Which garden of Gujarat has the trees and plants of rare species?