Current Affairs

Sign in
राज्यव्यवस्था आणि शासनGS2
GS2

अन्न भेसळ रोखण्यासाठी राज्यभरात अन्न व औषध प्रशासनाची धडक मोहीम

Source:The Hindu ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

अन्नातील भेसळ आणि स्वच्छता मानकांचे उल्लंघन सार्वजनिक आरोग्यासमोर गंभीर आव्हाने उभी करतात. राज्य प्राधिकरणांच्या अंमलबजावणी मोहिमांची दखल घेणे हे FSSAI आणि FDA सारख्या नियामक संस्थांची अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करण्यातील भूमिका अधोरेखित करते, जो अभ्यासक्रमातील प्रशासन आणि ग्राहक संरक्षण या आयामांच्या दृष्टीने एक महत्त्वाचा विषय आहे.

सारांश

महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) राज्यभरातील अन्न आस्थापनांवरील आपली धडक मोहीम तीव्र केली असून, अन्न सुरक्षेच्या विविध नियमांचे उल्लंघन केल्याबद्दल मुंबईतील 'ऑटर्स क्लब' (Otters Club) आणि पुण्यातील 'हॉटेल चूल मटण' (Hotel Chul Mutton) यांसारख्या नामांकित ठिकाणांचे परवाने निलंबित केले आहेत. अन्न सुरक्षा आणि मानके नियमांर्गत स्वच्छतेचे कडक निकष लागू करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेल्या "सुरक्षित अन्न, सुरक्षित महाराष्ट्र" (Safe Food, Safe Maharashtra) मोहिमेअंतर्गत ही निलंबनाची कारवाई करण्यात आली आहे. यामध्ये नेहमीच्या पनीरच्या नावाखाली 'प्रोपायटरी अ‍ॅनालॉग पनीर'ची (proprietary analogue paneer) विक्री करणे, मुदत संपलेले अन्नघटक आढळणे, अस्वच्छ साठवणूक आणि अयोग्य तापमान नियंत्रण यांसारख्या विशिष्ट उल्लंघनांचा समावेश आहे. या राज्यव्यापी मोहिमेदरम्यान भेसळयुक्त दुग्धजन्य पदार्थ, लेबल नसलेले अन्नपदार्थ आणि गुटख्यासारख्या प्रतिबंधित वस्तू जप्त करण्यात आल्या असून, आतापर्यंत एकूण ₹1.07 कोटी किमतीचा मुद्देमाल जप्त करण्यात आला आहे.

मुख्य मुद्दे

  • महाराष्ट्र एफडीएने (FDA) अन्न सुरक्षेच्या कथित उल्लंघनाप्रकरणी, ज्यामध्ये 'ॲनालॉग पनीर'च्या वापराचा समावेश आहे, मुंबईतील नामांकित 'ऑटर्स क्लब' आणि इतर अनेक प्रतिष्ठानांचा अन्न परवाना निलंबित केला.
  • या कारवाया FDA ने 14 जुलै ते 17 ऑगस्ट 2026 दरम्यान सुरू केलेल्या राज्यव्यापी “सुरक्षित अन्न, सुरक्षित महाराष्ट्र” या सध्या सुरू असलेल्या मोहिमेचा भाग आहेत.
  • लक्ष्यित आस्थापनांनी अन्न सुरक्षा आणि मानके नियमांच्या अनुसूची ४ चे उल्लंघन केले, ज्यामध्ये निकृष्ट स्वच्छता, अपुरे तापमान नियंत्रण आणि FSSAI नोंदणी प्रदर्शित न करणे यांचा समावेश आहे.
  • परवाने निलंबित करण्याव्यतिरिक्त, FDA अधिकाऱ्यांनी लेबल नसलेले कोलोस्ट्रम, मुदत संपलेले जिरे, प्रतिबंधित गुटखा आणि पान मसाला यांसारख्या बेकायदेशीर मालखेपा रोखल्या.
  • या कालावधीत, FDA द्वारे राज्यभरात सुमारे ₹1.07 कोटी किमतीचे प्रतिबंधित आणि अस्वच्छ अन्नपदार्थ जप्त करण्यात आले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण (FSSAI)

आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेली एक वैधानिक संस्था, जी भारतातील अन्न सुरक्षेच्या नियमन आणि पर्यवेक्षणाद्वारे सार्वजनिक आरोग्याचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी जबाबदार आहे.

UPSC context

MPSC GS Paper 2 (वैधानिक संस्था) आणि GS Paper 3 (अन्न सुरक्षा) साठी अत्यंत महत्त्वाचे, नियामक चौकटींचे परीक्षण.

Source
अन्न व औषध प्रशासन (FDA) महाराष्ट्र

संपूर्ण महाराष्ट्रात अन्न सुरक्षा, औषध आणि सौंदर्य प्रसाधने नियमांची अंमलबजावणी करण्यासाठी आणि उत्पादनाची गुणवत्ता, स्वच्छता मानके व सार्वजनिक आरोग्य अनुपालनाची खात्री करण्यासाठी जबाबदार असलेले राज्य-स्तरीय नियामक प्राधिकरण.

UPSC context

MPSC GS पेपर २ (राज्य प्रशासन) साठी अत्यंत महत्त्वाचे, जे सार्वजनिक आरोग्य नियमांची अंमलबजावणी आणि ग्राहक संरक्षण अधोरेखित करते.

Source
सुरक्षित अन्न, सुरक्षित महाराष्ट्र मोहीम

अन्नाची स्वच्छता सुनिश्चित करण्यासाठी, ॲनालॉग पनीरसारख्या भेसळीला आळा घालण्यासाठी आणि अन्न आस्थापनांमधील बेकायदेशीर पदार्थांवर कडक कारवाई करण्यासाठी महाराष्ट्र FDA द्वारे राबवली जाणारी राज्यव्यापी अंमलबजावणी मोहीम.

UPSC context

MPSC GS पेपर ३ (आरोग्य/अन्न सुरक्षा) आणि राज्य चालू घडामोडींसाठी उपयुक्त, राज्य-विशिष्ट शासकीय उपक्रमांच्या ज्ञानाची चाचणी घेणारे.

Source
अन्न सुरक्षा आणि मानके विनियम

अन्न सुरक्षा आणि मानके कायद्यांतर्गत अधिनियमित केलेले सर्वसमावेशक नियम, ज्यामध्ये अन्नातील भेसळ आणि चुकीचे सादरीकरण रोखण्यासाठी अनिवार्य स्वच्छता प्रोटोकॉल, अचूक लेबलिंग निकष आणि उत्पादन मानकांचा सविस्तर तपशील दिलेला आहे.

UPSC context

MPSC GS Paper 2 (शासन) आणि GS Paper 3 (अन्न प्रक्रिया उद्योग) साठी महत्त्वाचे, कायदेशीर अनुपालनावर केंद्रित.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

FSSAI ही ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालयाच्या अंतर्गत एक वैधानिक संस्था आहे.

अन्न उत्पादनांशी संबंधित असूनही, FSSAI हे आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्य करते. उमेदवार अनेकदा तार्किकदृष्ट्या परंतु चुकीच्या पद्धतीने ग्राहक व्यवहार मंत्रालय गृहीत धरतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

General Science

अ‍ॅनालॉग पनीर म्हणजे काय आणि ते रासायनिकदृष्ट्या कसे ओळखले जाते?

  • रचना: नैसर्गिक दुग्धजन्य स्निग्धांशाच्या ऐवजी स्वस्त वनस्पती तेले, स्टार्च आणि इमल्सिफायर्सचा वापर करून उत्पादित केलेले, ज्यामुळे हे एक कृत्रिम पर्याय बनते.
  • आरोग्यावरील परिणाम: दुग्धजन्य प्रथिने आणि कॅल्शियमचा अभाव; अस्सल दुग्धजन्य पदार्थांच्या तुलनेत हानिकारक ट्रान्स-फॅट्सचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या जास्त.
  • आयोडीन चाचणी: उकळलेल्या अर्कात आयोडीनचे द्रावण मिसळल्यास त्याचा रंग निळा किंवा निळा-काळा होतो, ज्यामुळे त्यात स्वस्त स्टार्चच्या उपस्थितीची पुष्टी होते.
Statutory, Regulatory and Quasi-judicial Bodies

FSSAI आणि अन्न सुरक्षेचे नियमन करणारी नियामक चौकट काय आहे?

  • वैधानिक आधार: अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा (FSSA), २००६ अंतर्गत एक स्वायत्त वैधानिक संस्था म्हणून स्थापना करण्यात आली.
  • अधिदेश: प्रतिक्रियात्मक भेसळ प्रतिबंधाकडून प्रतिबंधात्मक सुरक्षेकडे स्थित्यंतर करण्यासाठी ८ जुन्या कायद्यांचे (जसे की अन्न भेसळ प्रतिबंधक कायदा, १९५४) एकत्रीकरण केले.
  • अंमलबजावणी यंत्रणा: FSSAI राष्ट्रीय पातळीवर विज्ञान-आधारित मानके निश्चित करत असले तरी, त्याची अंमलबजावणी (नुकत्याच महाराष्ट्रात झालेल्या धडक कारवाईप्रमाणे) राज्य अन्न व औषध प्रशासनांद्वारे (FDAs) केली जाते.

आंतर-विषय नमुने

  • ट्रान्स-फॅट्स आणि असंसर्गजन्य आजारांचे (NCD) ओझे

    अॅनालॉग दुग्धजन्य उत्पादने हायड्रोजनेटेड वनस्पती तेलांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असतात. हे अन्न भेसळीला थेट हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी आजारांशी आणि WHO च्या REPLACE ट्रान्स-फॅट निर्मूलन उद्दिष्टांबद्दलच्या भारताच्या वचनबद्धतेशी जोडते.

  • अन्न गुणवत्तेचे शासन विरुद्ध सुरक्षा

    अन्न सुरक्षा (आरोग्य मंत्रालय/FSSAI) ही अन्न वितरणापेक्षा (ग्राहक व्यवहार) भिन्न आहे. PDS योजनांमधील फोर्टिफाइड तांदळासारखे उपक्रम या दोन भिन्न शासकीय विभागांमधील नियामक समन्वयाची कसोटी पाहतात.

FSSAI चे नोडल मंत्रालय (आरोग्य) आणि सामान्य अन्न भेसळकारकांसाठीच्या रासायनिक शोध पद्धतींची सांगड घालणाऱ्या बहु-विधानात्मक प्रश्नांची अपेक्षा ठेवावी.

संबंधित PYQ · 3

संबंधित PYQ · 3

  • 2014MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following statements are true ? The guidelines for "the use of chemical additives in food processing" by Food Protection Committee in publication 398 include : (a) Use of antioxidants to maintain nutritional value. (b) Use of anti microbial agents and inert gases for food stability. (c) Use of colouring and flavouring agents to enhance the attractiveness. (d) Use of buffers in food processing.

  • 2024MPSC_PRELIMSGS1

    Food security includes following stages : (a) Adequate availability of food grains to all. (b) Adequate availability of food grains and pulses to all. (c) Adequate availability of food grains, pulses, milk and vegetables to all. (d) Adequate availability of food grains, pulses, milk products, vegetables, fruits, meat and fish etc. Answer options :

  • 2026MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following statement/s is/are correct regarding National Food Security Act - 2013 ? (a) Women empowerment is a feature of the National Food Security Act - 2013. (b) State Food Commission is monitoring, reviewing and implementing authority of this Act - 2013. Answer options :