महाराष्ट्रातील वगळलेल्या तालुक्यांमध्ये दुष्काळामुळे पिकांचे नुकसान
Source:The Hindu ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील पिकांच्या नुकसानीच्या भरपाईसंदर्भातील शेतकरी संकट, प्रशासकीय आपत्ती मदत निकष आणि राज्यस्तरीय धोरणात्मक चौकट समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्रातील वगळण्यात आलेल्या तालुक्यांमधील शेतकऱ्यांनी पावसातील खंडामुळे (ड्राय स्पेल) झालेल्या पीक नुकसानाबाबत तक्रारी केल्या आहेत, जे सध्याच्या अधिकृत दुष्काळ शासन निर्णय (GR) मार्गदर्शक तत्त्वांच्या निकषांमध्ये बसत नाहीत. यामुळे मदत वाटप आणि नुकसान भरपाई मोजणीच्या यंत्रणेमधील त्रुटी अधोरेखित झाल्या आहेत.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्राच्या अधिकृत दुष्काळी शासन निर्णयातून (GR) वगळण्यात आलेल्या अनेक तालुक्यांमधील शेतकऱ्यांनी, लांबलेल्या कोरड्या हवामानाच्या (पावसाच्या खंडित स्थितीच्या) कालावधीमुळे पिकांचे गंभीर नुकसान झाल्याचे सांगितले आहे.
- दुष्काळ अधिसूचनेतून वगळल्यामुळे बाधित शेतकऱ्यांना अधिकृत घोषणांशी जोडलेले मदत निधी, पीक विमा वाटप आणि कर्जमाफीचा लाभ घेता येत नाही.
- महाराष्ट्रातील शेतीत दुष्काळ आणि अवर्षनामुळे होणाऱ्या नुकसानीच्या मूल्यांकनासाठी असलेल्या प्रशासकीय निकषांमधील आणि तालुका किंवा गावपातळीवरील मूल्यांकन यंत्रणेतील पद्धतगत समस्यांवर प्रकाश टाकतो.
पूर्वपरीक्षा सापळा
पावसाच्या खंडाने (ड्राय स्पेल) झालेले पिकांचे नुकसान जे सध्याच्या अधिकृत दुष्काळ शासन निर्णय (जीआर) मार्गदर्शक तत्त्वांच्या निकषांमध्ये बसत नाही
स्पर्धक अनेकदा असा ग्रह करून घेतात की दुष्काळी मदत आणि पीक विमा भरपाई प्रत्यक्ष शेतपातळीवरील दुष्काळी स्थितीमुळे आपोआप मिळते. वास्तवात, यासाठी नोकरशाहीच्या निकषांवर आधारित अधिकृत शासकीय निर्णय (GR) अधिसूचना असणे सक्तीचे असते.
संबंधित स्थिर संकल्पना
महाराष्ट्राच्या दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेनुसार (Drought Management Code) अधिकृत दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी कोणती प्रमुख कारणे किंवा निकष आहेत?
- ट्रिगर-१ (पावसाचे प्रमाण):: मान्सून हंगामातील एकूण पर्जन्यमानातील तुटीसोबतच २१ दिवसांपेक्षा अधिक कालावधीच्या कोरड्या हवामानाच्या स्थितीचे (ड्राय स्पेल) मूल्यांकन करते.
- ट्रिगर-२ (प्रभाव):: चार परिणाम निर्देशकांची मूल्यमापन करते: भूजल पातळी, मृदा ओलावा निर्देशांक, रिमोट सेन्सिंग पीक स्थिती आणि पेरणीची टक्केवारी.
- प्रशासकीय युनिट:: महाराष्ट्रातील ३५८ प्रशासकीय तालुक्यांमध्ये दुष्काळ घोषणा प्रामुख्याने तालुका स्तरावर केली जाते.
आंतर-विषय नमुने
दुष्काळ शासन निर्णय विरुद्ध कृषी कर्ज लवचिकता
दुष्काळ निवारण चौकट ही कृषी हवामानशास्त्राला आर्थिक सर्वसमावेशकतेशी जोडते, कारण विम्याचे हप्ते आणि कर्ज पुनर्रचना ही प्रत्यक्ष जमिनीतील ओलाव्यापेक्षा पूर्णपणे प्रशासकीय शासन निर्णयाच्या (GR) अधिसूचनांवर अवलंबून असतात.
महाराष्ट्र दुष्काळ संहिता निकष (ट्रिगर-१/ट्रिगर-२) आणि तालुकास्तरीय मूल्यमापन निकष हे MPSC च्या कृषी/आपत्ती व्यवस्थापन प्रश्नांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
संबंधित PYQ · 3
संबंधित PYQ · 3
- 2024MPSC_PRELIMSGS1
Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
