देशरेलेन दुनशरेशेले आणरेकरण दरेशुनी दुनशुनी दीदरेशुनी
Source:indiatoday ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
हे महाराष्ट्राच्या शेतीमधील स्ट्रक्चर्ड व्हर्नेलॅबिलिटीज, विशेषतः मराठवाड्यातील पावसावर आधारित शेतीचे प्रदेश यांवर प्रकाश टाकते आणि आपत्ती निवारण आणि दुष्काळ व्यवस्थापनामधील प्रशासकीय अडचणींची छाननी करते.
सारांश
हा लेख महाराष्ट्रातील मराठवाडा भागातील, विशेषतः धाराशिवमधील, तीव्र कृषी संकटावर प्रकाश टाकतो, जिथे अपुऱ्या पावसामुळे शेतकरी सोयाबीनसारख्या खरिपाच्या पिकांच्या प्रचंड नुकसानाविरुद्ध लढा देत आहेत. पीक नासण्या ઉપરાંત, ग्रामीण कुटुंबांना पिण्याच्या पाण्याचा आणि چार्‍याचा गंभीर सामना करावा लागत आहे, तर मदत पॅकेजेसच्या प्रशासकीय विलंबांमुळे ग्रामीण संकटात भर पडत आहे.
मुख्य मुद्दे
- मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांना, विशेषतः धाराशिवमध्ये, लहरी पाऊस आणि दुष्काळासदृश परिस्थितीमुळे सोयाबीनसारख्या खरीप पिकांच्या तीव्र नुकसानाला सामोरे जावे लागत आहे.
- कृषी संकटामध्ये तीव्र पाणीटंचाई आणि जनावरांसाठी चाऱ्याची टंचाई यांचा समावेश असून, त्यामुळे ग्रामीण उपजीविकेवर परिणाम होत आहे.
- अधिकृत दुष्काळ मोजणी आणि मदत वितरणातील विलंब ("कागदावर दुष्काळ, प्रत्यक्षात संकट") शेतकऱ्यांचे कर्ज आणि आर्थिक असुरक्षितता वाढवतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मराठवाडा
महाराष्ट्रातील एक प्रशासकीय विभाग आणि पर्जन्यछायेचा पठारी प्रदेश ज्यामध्ये आठ जिल्ह्यांचा समावेश होतो, जो ऐतिहासिकदृष्ट्या तीव्र पाणीटंचाई, अपुरा मान्सून पाऊस आणि शेतकरी संकट (कृषी संकट) यांस बळी पडणारा आहे.
UPSC context
MPSC महाराष्ट्राचा भूगोल आणि कृषी: प्रादेशिक कृषी-हवामान विभाग, नदी खोरे (गोदावरी) आणि वारંवार येणाऱ्या दुष्काळाच्या असुरक्षिततेचे ज्ञान तपासते.
ट्रिगर-१ दुष्काळ चौकट
महाराष्टrच्या दुष्काळ घोषणा चौकटीचा प्राथमिक टप्पा, जो २५ टक्क्यांपेक्षा जास्त पावसाची तूट आणि २१ दिवसांच्या कोरड्या पावसाळ्याच्या कालावधीसारख्या निकषांमुळे सुरू होतो, ज्यामुळे कर्ज पुनर्रचनेसारखे मदत उपाय अमलात येतात.
UPSC context
MPSC आपत्ती व्यवस्थापन: दुष्काळ निवारण आणि मदत प्रशासनासाठी राज्यस्तरीय प्रमाणित कार्यपद्धतींवरील (SOPs) प्रश्नांसाठी अत्यंत आवश्यक.
खरीप सोयाबीन पीक
महाराष्ट्रात पावसाळ्यात (खरीप हंगामात) घेतली जाणारी एक प्रमुख तेलबिया पीक, जी तिच्या फुलोऱ्याच्या आणि शेंगा भरण्याच्या टप्प्यात दीर्घकाळ कोरडा काळ आणि ओलावा ताण यांसारख्या स्थितीसाठी अत्यंत संवेदनशील असते.
UPSC context
MPSC कृषी आणि अर्थव्यवस्था: पिकांची रचना, मान्सूनच्या अनियमिततेमुळे कृषी क्षेत्रातील असुरक्षितता आणि नगदी पिकांच्या अर्थशास्त्रावरील समज तपासते.
पर्जन्यछायेचा प्रदेश
पर्वतरांगेच्या (पश्चिम घाट) पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात (वाऱ्याच्या दिशेच्या विरुद्ध बाजूला) वसलेला एक भौगोलिक प्रदेश, जिथे खाली उतरणाऱ्या हवेच्या वस्तुमानामुळे पर्जन्यमान लक्षणीयरीत्या कमी होते आणि शुष्क परिस्थिती निर्माण होते.
UPSC context
MPSC भौतिक भूगोल: महाराष्ट्रातील पर्जन्य वित्तावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक, प्रवृर्जन (ओरोग्राफिक पर्जन्य) आणि प्रादेशिक हवामान बदलांची चाचणी करतो.
पंचनामा (पीक-नुकसान मूल्यांकन)
राज्य शासनाकडून नुकसान भरपाई मिळवण्यासाठी पिकांचे झालेले भौतिक नुकसान आणि उत्पादनातील घट यांचे मूल्यमापन व दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी महसूल आणि कृषी विभागामार्फत राबविण्यात येणारे प्रशासकीय क्षेत्रीय सर्वेक्षण.
UPSC context
MPSC प्रशासन आणि ग्रामीण प्रशासन: आपत्ती मदत वाटपाची यंत्रणा, राज्य-नागरिक प्रशासकीय संवाद आणि आपत्ती प्रतिसादाची चाचणी घेते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
मराठवाड्यातील बेसाल्टच्या भूभागामुळे मुसळधार मान्सूनच्या काळात भूजल पातळीचे पुनर्भरण मोठ्या प्रमाणावर होते.
महाराष्ट्र शासनाच्या स्पर्धा परीक्षा देणारे विद्यार्थी अनेकदा असे गृहीत धरतात की मान्सूनमध्ये महाराष्ट्रात भूजलसाठा मोठ्या प्रमाणावर पुन्हा भरला जातो, आणि ते दख्खनच्या ट्रॅपच्या (Deccan Trap) अभेद्य बासाल्ट खडकांच्या रचनेकडे दुर्लक्ष करतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
मराठवाड्यात तीव्र दुष्काळ निर्माण करणारी मुख्य भौगोलिक आणि भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
- वृष्टीछायेचा प्रदेश: सह्याद्री पर्वताच्या पूर्वेस असलेला पर्जन्यछायेचा प्रदेश, जिथे नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस अल्प प्रमाणात पडतो.
- बेसाल्टिक जिऑलॉजी: अभेद्य दख्खनच्या बेसाल्ट लाव्हा प्रवाहांच्या आधाराखाली, जे खोल झिरपणी आणि भूजल पुनर्भरण अत्यंत मर्यादित करतात.
- कमी सिंचन व्याप्ती: कमाल कालवा सिंचन नेटवर्क व्याप्तीसह लहरी पर्जन्यमान-अवलंबित (खरीप) शेतीवर उच्च अवलंबित्व.
आंतर-विषय नमुने
मराठवाडा दुष्काळ आणि दख्खनच्या बेसाल्ट जलविज्ञान
मराठवाड्यातील बेसाल्टिक ट्रॅप (अग्निजन्य खडकांची रचना) शेतकरी संकटाचा थेट संबंध महाराष्ट्राच्या प्रादेशिक भूगोलात अभ्यासल्या जाणाऱ्या जल-भूशास्त्रीय परिस्थितीशी जोडतो.
शेतकरी मदत आणि आपत्ती व्यवस्थापन कायदा
दुष्काळ मदत अंमलबजावणीतील विलंब तृणमूल पातळीवर आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ च्या कार्यक्षमतेची परीक्षा घेतो.
मराठवाडा दुष्काळ भूगोल + डेक्कन बासाल्ट जलभूविज्ञान (हायड्रोगोलॉजी) + SDRF मदत निकष हे MPSC च्या बहु-विधानांच्या (multi-statement) कॉम्बो स्वरूपात विचारले जातील.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
