महाराष्ट्रातील प्रादेशिक दुष्काळ आणि कृषी संकट व्यवस्थापन
Source:indiatoday ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भूगोल, कृषी अर्थशास्त्र आणि ग्रामीण आव्हानांचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्रातील मराठवाडा प्रदेशातील, विशेषतः धाराशिव सारख्या जिल्ह्यातील शेतकरी, पिकांचे नुकसान (उदा. सोयाबीन), पाण्याची टंचाई आणि जनावरांसाठी چारे/चाऱ्याची कमतरता यामुळे निर्माण झालेल्या तीव्र शेतीच्या संकटाशी लढा देत आहेत. हा लेख जमिनीवरील ग्रामीण अडचणी आणि शासकीय मदत उपाययोजना यामधील तफावत अधोरेखित करतो, तसेच महाराष्ट्रातील जिरायती शेतीमधील पद्धतशीर असुरक्षिततेला प्रकाशझोत टाकतो.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागातील, विशेषतः धाराशिवमधील शेतकरी, लहरी पाऊस आणि दुष्काळासदृश परिस्थितीमुळे सोयाबीनसारख्या खरीप पिकांवर झालेला परिणाम यामुळे तीव्र पीक नुकसान, पाणीटंचाई आणि चारा टंचाईचा सामना करत आहेत.
- प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणावर शेतीचे संकट असूनही, प्रशासकीय मदत आणि दुष्काळ घोषणांना बऱ्याचदा प्रक्रियागत विलंबाचा सामना करावा लागतो ("कागदावर दुष्काळ, प्रत्यक्षात संकट").
- कृषी संकट मराठवाड्यासारख्या अंतर्गत महाराष्ट्र पठार प्रदेशातील पावसावर अवलंबून असलेल्या शेती पद्धतींची असुरक्षितता अधोरेखित करते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मराठवाडा प्रदेश
धाराशिव आणि लातूरसह आठ जिल्ह्यांचा समावेश असलेला महाराष्ट्राचा एक प्रशासकीय विभाग, जो वारंवार पडणाऱ्या पर्जन्यछायेतील दुष्काळ, कठीण बेसाल्ट खडक रचना आणि पावसावर अवलंबून असलेल्या खरीप शेतीवर भारी अवलंबित्व यासाठी ओळखला जातो.
UPSC context
MPSC पेपर I (महाराष्ट्राचा भूगोल) आणि पेपर V (अर्थव्यवस्था/कृषी): प्रादेशिक असमानता, दुष्काळ सुसंवेदनशीलता आणि जिरायती शेती संकटांविषयीची समज तपासतो.
खरीप पिके
नैऋत्य मान्सूनच्या पावसाळ्यात (जून-ऑक्टोबर) घेतली जाणारी आणि वेळेवर होणाऱ्या पावसामुळे भरपूर वाढणारी खरीप पिके; महाराष्ट्रातील प्रमुख उदाहरणांमध्ये सोयाबीन, कापूस, मका आणि ज्वारी यांचा समावेश होतो.
UPSC context
MPSC कृषी आणि अर्थव्यवस्था: पीक पद्धती, हंगामी असुरक्षितता आणि मान्सूनच्या अपयशाचा राज्याच्या अन्न सुरक्षेवरील प्रभाव यांचे ज्ञान तपासते.
सोयाबीन पिकाचे नुकसान
महाराष्ट्रामध्ये मोठ्या प्रमाणावर घेतली जाणारी आणि फुलोरा येण्याच्या व शेंगा भरण्याच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांवर प्रदीर्घ कोरड्या हवामानाबद्दल अत्यंत संवेदनरोधक असणारी, तसेच उत्पादनात मोठी घट होण्यास प्रवृत्त असणारी एक तेलबिया पीक.
UPSC context
MPSC कृषी आणि चालू घडामोडी: कृषी अर्थशास्त्र, शेतकऱ्यांचे संकट, पिकांच्या उत्पादकतेचा अंदाज आणि नुकसानभरपाई यंत्रणा यांचे मूल्यांकन करते.
पंचनामा (पीक पाहणी)
कृषी नुकसानीची गणना करण्यासाठी आणि आपत्ती मदत निधीचे वाटप करण्यासाठी महसूल प्राधिकाऱ्यांद्वारे जीपीएस (GPS) सहभाग आणि छायाचित्रांचा वापर करून प्रत्यक्ष जमिनीवर केलेले अधिकृत मूल्यांकन.
UPSC context
MPSC प्रशासन आणि लोकप्रशासन: आपत्ती व्यवस्थापन आणि शेतकऱ्यांना मदत वितरणावरील प्रशासकीय प्रक्रियांची चाचणी घेते.
दुष्काळ घोषणा आणि ट्रिगर-१
पावसाची तूट आणि प्रदीर्घ कोरड्या हवामानाच्या काळात लागू केली जाणारी एक निर्धारित राज्य प्रशासकीय चौकट, ज्यामुळे कर्ज पुनर्रचना आणि वीज सवलती यांसारखे मदत उपाय सुरू होतात.
UPSC context
MPSC आपत्ती व्यवस्थापन आणि धोरण: कृषी दुष्काळ जाहीर करण्यासाठी आणि राज्यस्तरीय मदत पॅकेज लागू करण्यासाठीच्या आराखडा शिष्टाचारांची (फ्रेमवर्क प्रोटोकॉलची) चाचणी करते.
पूर्वपरीक्षा सापळा
मराठवाडा हा खात्रीशीर मान्सूनचा पाणीपुरवठा असलेला कालवा-सिंचनयुक्त कृषी हब आहे.
स्पर्धक अनेकदा असा गृहीतकावर येतात की मराठवाडा पूर्णपणे कालव्यांवर अवलंबून आहे, तर वास्तवात हा प्रामुख्याने पर्जन्यछाया प्रदेश आणि पावसावर अवलंबून असलेला पठारी प्रदेश आहे, जिथे सिंचनाची टक्केवारी अत्यंत कमी आहे.
संबंधित स्थिर संकल्पना
मराठवाडा प्रदेशाची प्रमुख भौगोलिक आणि हवामानविषयक वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
- पर्जन्यछाया:: दक्षिण पठारावर सह्याद्री पर्वतरांगेच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेचा प्रदेश.
- कमी पाऊस:: नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस कमी आणि अनिश्चित प्रमाणात मिळतो, ज्यामुळे शेती मोठ्या प्रमाणावर पावसावर अवलंबून असते आणि ती असुरक्षित बनते.
- जिल्हे:: धाराशिव (पूर्वीचे उस्मानाबाद), बीड, लातूर, नांदेड आणि छत्रपती संभाजीनगर यांसारख्या जिल्ह्यांचा समावेश आहे.
महाराष्ट्रात अधिकृत दुष्काळ घोषित करण्यासाठीचे चौकट (framework) काय आहे?
- मानके:: सुधारित दुष्काळ व्यवस्थापन पुस्तिका आणि राज्य दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेवर आधारित.
- ट्रीगर पॅरामीटर्स:: पावसाची तूट, कोरडे डाग (ड्राय स्पेल्स) आणि जलाशयांच्या साठा पातळीसह ट्रिगर-I चे निकष वापरते.
- पीक पाहणी:: औपचारिक मदत जाहीर करण्यापूर्वी पेरणी क्षेत्र आणि ओलावा निर्देशांक (NDVI) यांचे मूल्यांकन करते.
आंतर-विषय नमुने
मराठवाडा दुष्काळ आणि प्रादेशिक असमंतोल
मराठवाड्यातील वारंवार ओढवणारे पाणीसंकट हे अनुच्छेद ३७१(२) मधील वैधानिक विकास मंडळे आणि महाराष्ट्रातील विविध महसूल विभागांमधील सिंचन वाटपातील ऐतिहासिक प्रादेशिक असमतोलाशी थेट जोडलेले आहे.
जिवावर बेरणारी शेती आणि पीक विम्याचा विलंब
पावसावर अवलंबून असलेल्या सोयाबीनची असुरक्षितता ही लहरी मान्सून आणि पीएमएफबीवाय (PMFBY) पीक विम्याच्या दाव्यांच्या विलंबाने होणाऱ्या निकालामle निर्माण झालेल्या व्यापक भारतीय कृषी संकटाचे प्रतिबिंब आहे.
मराठवाड्याचा पर्जन्यछायेचा भूगोल, दुष्काळ मॅनचेस्टरचे निकष आणि प्रादेशिक विकास मंडळाचा इतिहास यांचा मेळ घालणारे MPSC मधील प्रश्न अपेक्षित आहेत.
संबंधित PYQ · 4
संबंधित PYQ · 4
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
Which of the following is/are correct statements ? In Maharashtra, in order from north, the major hill ranges on the plateau and the river basins to their south are as follows : a. Tapi Purna basin to the south of the Satpura mountain range. b. Godavari river valley to the south of Satmala Ajintha hills. c. Harishchandra Balaghat hill and Bhima river basin to its south. d. Shambhu Mahadeva hills and Krishna river basin to its south.
