दिर्घकाळ पावसात खंड पडल्यामुळे महाराष्ट्रात दुष्काळाचे सावट
Source:newindianexpress ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
दीर्घकाळ पडलेला दुष्काळ आणि मान्सूनमधील विसंगती यांचा थेट परिणाम महाराष्ट्राच्या कृषी अर्थव्यवस्था, ग्रामीण जीविका, पिकांचे उत्पादन आणि जलसंपत्ती व्यवस्थापनावर होत असल्याने, राज्य भूगोल आणि कृषीचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC च्या विद्यार्थ्यांसाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
सारांश
महाराष्टराजवळ दुष्काळाचे संकट घोंगावत आहे कारण ४० दिवसांपर्यंत लांबलेला कोरडा काळ मान्सूनच्या कृषी चक्रांवर परिणाम करत असून, विशेषतः राज्यभरातील खरीप पिके आणि पाणी सुरक्षेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रात ४० दिवसांपर्यंतचा तीव्र दुष्काळसदृश कोरडा काळ निर्माण झाला असून, यामुळे अनेक प्रदेशांमध्ये दुष्काळाची चिंता वाढली आहे.
- राज्यातील महत्त्वाच्या मान्सून टप्प्यातील दीर्घकाळ चाललेली कोरडी परिस्थिती खरीप पिके आणि कृषी उत्पादकतेला धोक्यात आणत आहे.
- महाराष्टrभरात पावसाचे प्रमाण अपुरे किंवा अनियमित राहिल्यास जलस्रोतांमधील पाणीसाठा आणि भूजल पातळीवर विपरीत परिणाम होतो.
पूर्वपरीक्षा सापळा
दीर्घकाळ पावसाची उघडीप राहिल्यास राज्यस्तरीय पंचनाम्यांच्या पडताळणीशिवाय केंद्रीय दुष्काळ आपत्ती निधी आपोआप उपलब्ध होतो.
स्पर्धक अनेकदा असा ग्रह करून घेतात की केवळ कोरड्या हवामानाच्या (ड्राट स्पेल) कालावधीमुळे तात्काळ राष्ट्रीय दुष्काळ मदत मिळते, ज्यामध्ये ते NDRF च्या मार्गदर्शक तत्त्वाखालील अनिवार्य क्षेत्रीय सर्वेक्षण (पंचनामे) आणि विशिष्ट जमिनीतील ओलाव्याची मर्यादा (मॉइश्चर थ्रेशोल्ड) यांकडे दुर्लक्ष करतात.
संबंधित स्थिर संकल्पना
मराठवाडा आणि विदर्भ प्रदेशांमध्ये दुष्काळ सुभेद्यतेला कारणीभूत असणारे प्रमुख भौगोलिक आणि हवामानशास्त्रीय घटक कोणते आहेत?
- पर्जन्यछाया प्रदेश: पावसाच्या छायेच्या स्थितीमुळे मराठवाडा हा पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेच्या (वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेच्या) प्रदेशात येतो, ज्यामुळे येथे अत्यल्प आणि अनियत पाऊस पडतो.
- शेतकरी अवलंबित्व: अमर्याद बारमाही सिंचन जाळ्याशिवाय खरीप पावसावर आधारित शेतीवरील अवलंबित्व पिकांना मान्सूनमधील खंडांबाबत संवेदनशील बनवते.
- भौगोलिक रचना: बेसाल्टिक भौगोलिक रचना (डेक्कन ट्रॅप) मुळे भूगर्भातील पाण्याच्या खोलवर झिरपण्यावर मर्यादा येतात, ज्यामुळे पृष्ठभागावरील पाण्याचा प्रवाह (रन-ऑफ) आणि ओलावा नष्ट होण्याचे प्रमाण वाढते.
आंतर-विषय नमुने
मान्सूनमधील तूट आणि कृषी संकट यांचा परस्परसंबंध
लांबलेला कोरडा काळ थेट खरीप पेरण्या आणि पिकांच्या आरोग्यावर प्रतिकूल परिणाम करतो, ज्यामुळे महाराष्ट्राच्या जिरायती कृषी अर्थव्यवस्थेची लवचिकता कसोटीस लागते आणि पीक विमयासारख्या (PMFBY) संस्थात्मक मदत यंत्रणांची गरज भासते.
जलाशयांची घटती पातळी आणि जलशासन
शेतकीच्या पाण्याचा तुटवडा पिण्याच्या पानाच्या संकटात भर घागतो, ज्यामुळे जिल्हा प्रशासनाला आटलेल्या जलाशयांमधून सिंचनाच्या गरजा आणि पिण्याच्या पाandची सुरक्षा यांच्यात समतोल साधण्यास भाग पाडले जाते.
मराठवाडा/विदर्भातील दुष्काळ संवेदनशीलता आणि NDRF/SDRF आपत्ती घोषणा निकष ही MPSC साठी उच्च गुण मिळवून देणारी बहु-विधान जोडी आहे.
संबंधित PYQ · 3
संबंधित PYQ · 3
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
- 2022MPSC_PRELIMSGS1
Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :
- 2023MPSC_PRELIMSGS1
The climatic phenomena retreating monsoon is the result of which of the following atmospheric condition in India ?
