ધર્મપરિવર્તન અને અનામત લાભો પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો ચૂકાદો
Source:nationalheraldindia ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો ધર્માંંતરણ અને અનામતના લાભોની આસપાસના કાનૂની પરિમાણો સ્પષ્ટ કરે છે, જે ભારતમાં સકારાત્મક કાર્યવાહી (અફર્મેટિવ એક્શન) અને સામાજિક ન્યાયના ન્યાયશાસ્ત્રને પ્રભાવિત કરે છે.
સારાંશ
સુંપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું છે કે માત્ર ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાથી કોઈ વ્યક્તિ આપમેળે પછાત વર્ગના અનામત લાભો માટે પાત્ર બનતી નથી. ટોચની અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ધર્મપરિવર્તન બાદ ક્વોટાના લાભોનો દાવો કરવા માટે ઐતિહાસિક વંચિતતાની સાથે-સાથે સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાની સાતત્યતાનો પુરાવો હોવો અનિવાર્ય છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- સર્વોચ્ચ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો છે કે માત્ર ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાથી કોઈ વ્યક્તિ આપોઆપ પછાત વર્ગના અનામત લાભોનો દાવો કરવા માટે હકદાર બનતી નથી.
- પછાત વર્ગો હેઠળ અનામતના લાભોનો દાવો કરવા માટે, વ્યક્તિએ એવું સાબિત કરવું આવશ્યક છે કે તેઓ ક્વોટા માટે માન્યતા પ્રાપ્ત વર્ગો જેવી જ સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણુંનો સામનો કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
- અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ધર્માંતરણ પછી સામાજિક દરજ્જો અને પછાતપણાનું કલંક (સ્ટિગ્મા) દરેક કેસના આધારે અલગથી મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
સર્વોચ્ચ અદાલત
ભારતની સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સંસ્થા જે બંધારણનું અર્થઘટન કરે છે અને કાયદાના શાસનની ખાતરી આપે છે, જેણે તાજેતરમાં ચુકાદો આપ્યો છે કે ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરવાથી આપોઆપ પછાત વર્ગના અનામતનો લાભ મળતો નથી.
UPSC context
GS પેપર II (ભારતીય રાજવ્ય - ન્યાયતંત્ર, માળખું અને કાર્યપ્રણાલી) માટે મહત્વપૂર્ણ, જે ન્યાયિક સમીક્ષા અને સકારાત્મક કાર્યવાહી (અર્મેટીવ એક્શન) ના બંધારણીય અર્થઘટનની ચકાસણી કરે છે.
अनुच्छेद ૧૬(૪)
રાજકીય સેવાઓમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ ન ધરાવતા નાગરિકોના કોઈપણ પછાત વર્ગ માટે સરકારી નોકરીઓમાં અનામત જોગવાઈ કરવાની રાજ્યને સત્તા આપતી બંધારણીય જોગવાઈ.
UPSC context
જીએસ પેપર II (રાજવ્યવસ્થા અને શાસન - અનામત, અધિકારો અને સામાજિક ન્યાય) માટે આવશ્યક, હકારાત્મક કાર્યવાહીના અવકાશ અને મર્યાદાઓની ચકાસણી કરે છે.
બિચડા વર્ગો
રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત તરીકે ઓળખવામાં આવતા સમુદાયો, જે શિક્ષણ અને રોજગારમાં અનામત જેવી સકારાત્મક કાર્યવાહીની નીતિઓ માટે પાત્ર છે.
UPSC context
GS પેપર II (સામાજિક ન્યાય અને સુશાસન) માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ, જે અનામત માટેના માપદંડો, સમાવેશન અને કાનૂની ધોરણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
ઇસ્લામમાં માત્ર ધર્માંંતરણથી કોઈ વ્યક્તિ આપમેળે પછાત વર્ગના અનામત લાભો માટે પાત્ર બની જતી નથી
સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે રાજ્ય યાદીઓ હેઠળ પછાત વર્ગનો દરજ્જો ધર્માંતરણ પછી આપોઆપ ચાલુ રહે છે, અને સામાજિક તથા શૈક્ષણિક પછાતપણાની સાતત્યતા અંગેના નવા પુરાવાની આવશ્યકતાને નજરઅંદાજ કરે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ભારતમાં સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો માટે અનામત નિયંત્રિત કરતી બંધારણીય જોગવાઈઓ કઈ છે?
- अनुચ્છેદ ૧૫(૪) અને ૧૫(૫): રાજ્યને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અંગે નાગરિકોના કોઈપણ સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો (SEBC) અથવા SC અને ST ના ઉત્થાન માટે વિશેષ જોગવાઈઓ કરવાની સત્તા આપે છે.
- अनुચ્છેદ ૧૬(૪): सार्वजनिक રોજગારીની બાબતોમાં તકની સમાનતા પૂરી પાડે છે અને રાજ્યને સેવાઓમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ ન ધરાવતા નાગરિકોના કોઈપણ પછાત વર્ગ માટે અનામત રાખવાની છૂટ આપે છે.
- अनुચ્છેદ ૩૪૨ક: રાજ્યપાલની સલાહથી, રાષ્ટ્રપતિને કોઈ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના સંદર્ભમાં સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો નિર્ધારિત કરવાની સત્તા આપે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
ધાર્મિક મંત્રાંતર અને બંધારણીય અનામત
ધર્મપરિવર્તન પછી અનામતલાભો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ અનુચ્છેદ ૩૪૧/૩૪૨ની સત્તાઓ અને મૂળભૂત માળખાના સિદ્ધાંત હેઠળના બિનસાંપ્રદાયિકતા સાથે છેદાય છે.
અનુભવજન્ય પછાતપણું વિ. ધાર્મિક ઓળખ
પીછડા વર્ગની ઓળખ એ આઈ.સી.આઈ.સી.આઈ. (ક્રીમી લેયર) ના ધોરણો અને ઓ.બી.સી. (OBCs) માં પેટા-વર્ગીકરણ પર વિકસતી ન્યાયશાસ્ત્રને પ્રતિબિંબિત કરતા પ્રાયોગિક ડેટા પર આધાર રાખે છે.
ધર્માંતરણ પછી પછાત વર્ગના હકો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદાઓ કલમ 15/16 ના અર્થઘટનની કસોટી કરે છે; વિધાન-આધારિત પ્રિલિમ્સ પ્રશ્નોની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 1
સંલગ્ન PYQ · 1
- 2020GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following statements is/are correct regarding Creamy layer in reservations? 1. Persons who are in the rank of colonel and above in the army and equivalent rank in navy and air force cannot avail the OBC reservations. 2. The persons holding constitutional positions like President, Vice-President and Judges of HC are exempted from the Creamy layer, they can avail the OBC reservations. 3. Persons having gross annual income upto Rs. 15 lakhs are eligible to avail OBC reservations.
