Current Affairs

Sign in
भूगोलGS3
GS3

नागरिकांकडून पश्चिम घाट पर्यावरण संरक्षणासाठी कठोर नियमांची मागणी

Source:timesofindia-indiatimes ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

पछिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्राचा (Western Ghats Ecologically Sensitive Area) मसुदा हा पश्चिम आणि दक्षिण भारतातील पर्यावरणीय संवर्धन, शाश्वत विकास आणि जैवविविधता संरक्षणाशी संबंधित एक अत्यंत महत्त्वाचा धोरणात्मक विषय आहे, ज्यामुळे तो MPSC च्या पर्यावरण भूगोल आणि प्रशासन (governance) मधील प्रश्नांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

सारांश

नागरिक आणि पर्यावरणवाद्यांनी चिंता व्यक्त केली आहे आणि जैवविविधता संवर्धन आणि शाश्वत जमीन वापरावर भर देत, पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्राच्या (ESA) मसुदा अधिसूचनेमध्ये कठोर नियामक सुरक्षेची मागणी केली आहे.

मुख्य मुद्दे

  • नागरिक आणि पर्यावरणीय गट पश्चिम घाटाच्या ताज्या पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESA) मसुदा अधिसूचनेमध्ये अधिक कडक सुरक्षा उपायांची मागणी करत आहेत.
  • पश्चिम घाट महाराष्ट्रसह सहा राज्यांमध्ये पसरलेला असून जागतिक स्तरावर एक प्रमुख जैवविविधता हॉटस्पॉट म्हणून ओळखला जातो.
  • पश्चिम घाटाच्या संरक्षणात गाडगीळ आणि कस्तुरीरंगन यांसारख्या समित्यांनी शिफारस केल्याप्रमाणे विकासात्मक उपक्रम आणि पर्यावरण संवर्धन यांच्यात समतोल साधणे समाविष्ट आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पर्यावरदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESA) मसुदा

जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी पश्चिम घाटाच्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये खनन, उत्खनन आणि लाल प्रवर्गातील उद्योग यांसारख्या विकासकामांवर निर्बंध आणण्यासाठी पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ अंतर्गत जारी केलेले धोरणात्मक अधिसुचना.

UPSC context

MPSC पेपर १ (भूगोल) आणि पेपर ३ (पर्यावरण): भारतातील पर्यावरण संवर्धन, शाश्वत विकास आणि परिसंस्थेच्या धोरणांच्या ತಿಳിവची/अहमतेची परीक्षा घेतो.

Source
गाडगीळ समिती अहवाल

माधव गाडगिल यांच्या नेतृत्वाखालील २०११ मधील एका समितीचा अहवाल, ज्याने संपूर्ण पश्चिम घाटाला पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशीलता क्षेत्र (ESA) म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली होती आणि विकेंद्रित, पर्यावरण-केंद्रित नियामक आराखड्याचा पुरस्कार केला होता.

UPSC context

MPSC पर्यावरण आणि परिसंवादू: भारतातील समित्या, जैवविविधता संरक्षण धोरणे आणि विकास विरुद्ध पर्यावरण यांच्यातील तडजोड यावरील प्रश्नांसाठी महत्त्वाचे.

Source
कस्तुरीरंगन समितीचा अहवाल

के. कस्तुरिरंगन यांच्या अध्यक्षतेखालील २०१३ च्या उच्चस्तरीय कार्यगटाचा अहवाल, ज्याने मानवी वस्त्या आणि मळ्यांचे रक्षण करून पश्चिम घाटाच्या अंदाजे ३७% भागाला ईएसए (ESA) म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली होती.

UPSC context

MPSC भूगोल आणि पर्यावरण: ठळक परिसंस्थेच्या संरक्षणासह प्रादेशिक सामाजिक-आर्थिक विकासाचा ताळमेळ साधण्यासाठीच्या धोरणात्मक आराखड्यांची चाचणी घेतली जाते.

Source
पर्यावरण आणि वने मंत्रालय

पश्‍चिम घाटासारख्या संवेदनशील क्षेत्रांसाठी ईएसए (ESA) अधिसूचना तयार करण्यासह पर्यावरण आणि वनीकरण कार्यक्रमांचे नियोजन, प्रोत्साहन आणि अंमलबजावणीसाठी जबाबदार असलेले केंद्र सरकारचे मंत्रालय.

UPSC context

MPSC प्रशासन आणि राजकारण: केंद्रीय पर्यावरण संस्था, कायदेशीर चौकट आणि राष्ट्रीय धोरण अंमलबजावणी या संदर्भात वारंवार विचारले जाते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

कस्तुरीरंगन समितीने संपूर्ण पश्चिम घाट पर्वतरांगेला पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली.

स्पर्धक अनेकदा कस्तुरिरंगन समितीने सुचवलेल्या ३७% ईएसए (ESA) क्षेत्राच्या व्याप्तीचा संभ्रम गाडगीळ समितीच्या संपूर्ण पश्चिम घाट पर्वतरांगा पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र म्हणून घोषित करण्याच्या शिफारसीशी करून घेतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Environment and Ecology Biodiversity Conservation

पश्चिम घाटाबाबत गाडगीळ आणि कस्तुरीरंगन समित्यांच्या मुख्य शिफारसी कोणत्या आहेत?

  • गाडगीळ समिती: माधव गाडगीळ यांच्या अध्यक्षतेखाली; संपूर्ण पश्चिम घाटाला पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र (ESA) म्हणून घोषित करण्याची आणि विकासात्मक प्रकल्पांवर कडक बंधने घालून त्याचे तीन ESZ मध्ये विभाजन करण्याची शिफारस केली.
  • कस्तुरीरंगन समिती: के. कस्तुरिरंगन यांच्या अध्यक्षतेखाली; पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनक्षम क्षेत्रात (ESA) पश्चिम घाटाच्या केवळ ३७% भागाचा समावेश करण्याची शिफारस, ज्यामध्ये खाणकाम आणि लाल प्रवर्गातील उद्योगांवर बंदी घालताना पुरोगामी हरित उपक्रमांना परवानगी देण्यात आली आहे.

आंतर-विषय नमुने

  • पश्चिम घाट ईएसए विरुद्ध कोकण पायाभूत सुविधा

    महाराष्ट्र शासनाचे कोकण प्रदेशातील जिल्हास्तरीय जमीन वापर नमुने तपासत असताना, MPSC कस्तुरिरंगन अहवालातील विकासात्मक शिफारसी वारंवार गडगिल अहवालातील संवर्धनावर भर देणाऱ्या शिफारसींच्या समोरासमोर ठेवते.

खनिज उत्खनन आणि ईएसए (ESA) टक्क्यांवर गाडगीळ (WGEEP) आणि कस्तुरीरंगन समितीच्या मर्यादांची तुलना करणाऱ्या विधान-आधारित MPSC प्रश्नाची अपेक्षा करा.

संबंधित PYQ · 1

संबंधित PYQ · 1

  • 2017MPSC_PRELIMSGS1

    Which of the following mountains are considered as one of the top biodiversity hot spots ?