Current Affairs

Sign in
अर्थव्यवस्थाGS3
GS3

राज्यातील पीक नुकसानीची पाहणी करण्यासाठी केंद्रीय पथक दाखल

Source:newsonair ↗

हे का महत्त्वाचे आहे

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि प्रशासनावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या MPSCच्या इच्छुकांसाठी, केंद्रीय मूल्यमापन पथकांची कार्यप्रणाली, आपत्ती मदत वाटप (NDRF/SDRF), आणि मान्सूनमधील विसंगतींमुळे शेतीची असणारी असुरक्षितता समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सारांश

महाराष्ट्रातील दुष्काळी परिस्थिती आणि खरीप पिकांच्या नुकसानीचे प्रत्यक्ष मोजमाप करण्यासाठी एक केंद्रीय पथक महाराष्ट्रात दाखल झाले आहे, जे शेतकरी संकटाचे मूल्यांकन करण्यासाठी आणि आपत्ती व्यवस्थापन चौकटीअंतर्गत मदत निधी वितरित करण्यासाठीची एक अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

मुख्य मुद्दे

  • दुष्काळ आणि मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या खरीप पिकांच्या नुकसानीचा जमिनीवरील आढावा घेण्यासाठी एक केंद्रीय आंतर-मंत्रालयीन पथक महाराष्ट्रात दाखल झाले आहे.
  • या मूल्यांकनात खरिपाच्या पिकांवर परिणाम करणाऱ्या अनिर्बंध मान्सून पॅटर्न, कोरड्या हवामानाचे दिवे किंवा स्थानिक पुरामुळे झालेल्या कृषी संकटाचा समावेश होतो.
  • केंद्रीय पथकांचे निष्कर्ष राष्ट्रीय आपत्ती निधी (NDRF/SDRF) आणि विम्याच्या रकमेअंतर्गत मिळणाऱ्या मदत वाटपामध्ये उपयोगी पडतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधी (SDRF)

आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत स्थापन केलेली प्राथमिक वित्तीय यंत्रणा, ज्याचा वापर राज्य सरकारांनी दुष्काळ यांसारख्या अधिसूचित नैसर्गिक आपत्तींसाठी तातडीचा बचाव आणि मदत खर्च भागवण्यासाठी केला जातो.

UPSC context

MPSC पेपर III (अर्थव्यवस्था/आपत्ती व्यवस्थापन): आपत्ती मदत निधी, संसाधन वाटप आणि केंद्र-राज्य राजकोषीय जबाबदाऱ्यांच्या ज्ञानाची चाचणी घेतो.

Source
नॅशनल डिझास्टर रिस्पॉन्स फंड (NDRF)

गंभीर नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी स्थानिक आपत्ती प्रतिसाद निधी अपुरा पडल्यास राज्यांना पूरक आर्थिक मदत आणि मदत साहित्य पुरवण्यासाठी केंद्र सरकारद्वारे व्यवस्थापित केला जाणारा राष्ट्रीय स्तरावरील निधी.

UPSC context

MPSC पेपर III (आपत्ती व्यवस्थापन): भीषण दुष्काळ आणि पीक नुकसानीदरम्यानच्या संस्थात्मक चौकट आणि केंद्रीय हस्तक्षेपाच्या निकषांचे मूल्यांकन करते.

Source
प्रधानमंत्री फसल विमा योजना (PMFBY)

शेतकऱ्यांना पेरणीपूर्व ते काढणीपश्चात टप्प्यांपर्यंत टाळता न येणाऱ्या नैसर्गिक धोк्यांविराधात सर्वसमावेशक आर्थिक जोखीम सुरक्षा आणि उत्पन्न स्थैर्य प्रदान करणारी भारताची प्रमुख पीक विमा योजना.

UPSC context

MPSC पेपर III (कृषी आणि अर्थव्यवस्था): कृषी جوखीम निवारण, हप्ता संरचना आणि शेतकरी कल्याण कार्यक्रमांच्या आकलनाची चाचणी घेते.

Source

पूर्वपरीक्षा सापळा

केंद्रीय आंतर-मंत्रालय पथके राज्य स्मरणपत्रांशिवाय राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद निधीअंतर्गत थेट मदत निधी वितरित करतात.

स्पर्धक बऱ्याचदा NDRF आणि SDRF च्या निधी वितरणाच्या पद्धतींमध्ये संभ्रम करतात आणि राज्यस्तरीय मेमोरॅम्युडम (निवेदने) सादर न करता केंद्रीय पथके थेट निधी वाटप करतात असे गृहीत धरतात.

संबंधित स्थिर संकल्पना

Economy - Public Finance & Disaster Management

भारतातील एनडीआरएफ (NDRF) आणि एसडीआरएफ (SDRF) ची कार्यप्रणाली (operational mechanisms) आणि निधी पद्धती (funding patterns) काय आहेत?

  • वैधानिक पाठबळ: नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापनासाठी आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५ अंतर्गत स्थापित कायदेशीर पाया.
  • निधीचे प्रमाण: एसडीआरएफला (SDRF) केंद्र आणि राज्यांकडून सामान्य राज्यांसाठी ७५:२५ आणि ईशान्येकडील/हिमालयीन राज्यांसाठी ९०:१० या प्रमाणात निधी दिला जातो.
  • एनडीआरएफ स्रोत: NDRF ला पूर्णपणे केंद्र सरकारतर्फे निधी दिला जातो आणि आवश्यक असल्यास काही ठराविक वस्तूंवर उपकर लावून तो पुरवला जातो.

आंतर-विषय नमुने

  • शेतकरी संकट आणि राजकोषीय संघराज्यवाद

    दुष्काळ निवारण आणि पीक नुकसान मूल्यांकनामुळे कृषी क्षेत्रातील संकट आणि केंद्र व राज्यांमधील वित्तीय संघराज्य आणि आपत्ती व्यवस्थापन निधी वाटप यांच्यात थेट संबंध प्रस्थापित होतो.

  • विदर्भ/मराठवाडा क्षेत्रीय अनुशेष

    मराठवाडा आणि विदर्भासारख्या प्रदेशांमध्ये पावसाचे लहरी मान्सूनचे स्वरूप आणि प्रदीर्घ कोरड्या ऋतूंचे े दौर हे महाराष्ट्रातील सातत्यपूर्ण प्रादेशिक विकासातील असमतोल अधोरेखित करतात.

NDRF विरुद्ध SDRF निधीचे निकष आणि इनपुट सबसिडीसाठी (कृषी निविष्ठा अनुदान) ३३% पीक नुकसानीची अट हे MPSC अर्थशास्त्र/कृषी पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे संभाव्य लक्ष्य आहे.

संबंधित PYQ · 4

संबंधित PYQ · 4

  • 2022MPSC_PRELIMSGS1

    Observe the statements regarding agriculture in Maharashtra : (a) Soil erosion is not a serious problem of agriculture. (b) Soil erosion takes place due to flooding in rivers, forest cutting and uncontrolled grazing. (c) Soils are saline due to over-irrigation. Answer Options :

  • 2020MPSC_PRELIMSGS1

    What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :

  • 2025MPSC_PRELIMSGS1

    _______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.

  • 2016MPSC_PRELIMSGS1

    Read the following statements and choose the correct option given below : a. El-Nino is merely an extension of the warm equatorial current. b. El-Nino means "Child Christ". c. El-Nino is a current that appears around Christmas in December. d. El-Nino is used in India for forecasting long range monsoon rainfall.