વૈદ્યકીય વનજીવ સંઘર્ષ અટકાવવા ઉત્તર પ્રદેશનો દીપડા નસબંધી પ્રસ્તાવ
Source:timesofindia-indiatimes ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ દીપડા જેવા લુપ્તપ્રાય વન્યજીવોને મળેલા કડક કાનૂની સંરક્ષણનું પાલન કરવાની સાથે, વધતા માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષને પહોંચી વળવા રાજ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી નવીન વન્યજીવ સંચાલન અને ગર્ભનિરોધક વ્યૂહરચનાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે.
સારાંશ
ઉત્તર પ્રદેશ વન વિભાગે રાજ્યમાં માનવ-દીપડા વચ્ચેના વધતા સંઘર્ષને પહોંચી વળવા પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં ૭૫ 'સમસ્યાગ્રસ્ત' દીપડાઓને લક્ષ્યમાં રાખીને ગર્ભનિરોધક અને નસબંધીનો એક કાર્યક્રમ પ્રસ્તાવિત કર્યો છે. આ નવીન સંચાલન અભિગમનો હેતુ વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ હેઠળ શેડ્યૂલ I ની પ્રજાતિ એવા આ દીપડાનું રક્ષણ કરવાની સાથે-સાથે સંઘર્ષગ્રસ્ત ક્ષેત્રોમાં વસ્તીના દબાણને નિયંત્રિત કરવાનો છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષોને નિયંત્રિત કરવા માટે ૫ વર્ષમાં ૭૫ સમસ્યાગ્રસ્ત દીપડાઓ માટે જન્મ નિયંત્રણ / નસબંધીની એક નવીન રણનીતિ પ્રસ્તાવિત કરી છે.
- આ પહેલ માનવ-દીપડા વચ્ચેના વધુ પડતા સંઘર્ષોનો સામનો કરી રહેલા વિસ્તારોને લક્ષ્ય બનાવે છે અને જીવલેણ હસ્તક્ષેપ વિના વસ્તી ગતિશીલતાનું સંચાલન કરવાનો હેતુ ધરાવે છે.
- दीપડાઓને વનજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ની અનુસૂચિ I હેઠળ રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે, જે વનજીવ સંચાલન વ્યૂહરચનાઓને કાયદાકીય અને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ બનાવે છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨
વન્યજીવો, પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓનું રક્ષણ કરવા માટે ઘડવામાં આવેલ એક સીમાચિહ્નરૂપ ભારતીય કાયદો, જે ભારતીય દીપડા સહિત તેની અનુસૂચિ I હેઠળ સૂચિબદ્ધ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને સંપૂર્ણ કાનૂની સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે.
UPSC context
જનરલ સ્ટડીઝ પેપર III (પર્યાવરણ અને જૈવ વિવિધતા); ભારતમાં વન્યજીવ માટે વૈધાનિક સંરક્ષણ માળખાં, સુરક્ષિત પ્રજાતિઓ અને કાનૂની સુરક્ષા ઉપાયોનું જ્ઞાન ચકાસે છે.
ઉત્તર પ્રદેશ વન વિભાગ
ઉત્તર પ્રદેશમાં વન સંરક્ષણ, વન્યજીવ સંચાલન અને ગેરકાયદે શિકાર વિરોધી તેમજ સંઘર્ષ ઘટાડવાની વ્યૂહરચનાઓની અમલવારી માટે જવાબદાર નોડલ રાજ્ય સરકારી એજન્સી.
UPSC context
જનરલ સ્ટડીઝ પેપર III (પર્યાવરણ અને સંરક્ષણ); માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષોના સંચાલનમાં રાજ્ય સ્તરીય વહીવટી સંસ્થાઓ અને નવીન નીતિગત પગલાંઓની સમજની ચકાસણી કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
૭૫ 'સમસ્યાગ્રસ્ત' દીપડાઓને લક્ષ્યમાં રાખતી જન્મ નિયંત્રણ અને વંધ્યીકરણ યોજના
સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે શિડ્યુલ I ના વન્યપ્રાણીઓની નસબંધી અથવા પ્રજનન નિયંત્રણ વન્યજીવ અધિનિયમ હેઠળ નિયમિતપણે અધિકૃત છે, જ્યારે તેના માટે કઠોર વૈજ્ઞાનિક સમર્થન અને મુખ્ય વન્યજીવ વાર્ડન/કેન્દ્રીય મંજૂરીઓની જરૂર પડે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
વૈદ્યજીવન (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1972 હેઠળ મુખ્ય અનુસૂચિઓ (schedules) અને રક્ષણ સ્તરો કયા છે?
- તાર્કિક અનુસૂચિઓ:: ૨૦૨૨ના સુધારાએ શેડ્યુલ્સને છથી ઘટાડીને ચાર કર્યા, જેમાં શેડ્યુલ I સંપૂર્ણ સંરક્ષણ અને સર્વોચ્ચ દંડ પૂરો પાડે છે.
- દીપડાની સ્થિતિ:: દીપડા (પેન્થ્રા પાર્ડસ) ને શેડ્યુલ I હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે, જે તેમને વાઘ અને સિંહ જેટલું જ કઠોર કાનૂની સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે.
- CWD પરવાનગીઓ:: અધિનિયમની કલમ ૧૧ મુખ્ય વનજીવ વાર્ડન દ્વારા ચોક્કસ પરવાનગીઓ હેઠળ જ કેટલાક વન્યપ્રાણીઓની શિકાર કરવાની કે પકડવાની મંજૂરી આપે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
વન્યજીવ સંચાલન અને રાજકીય નાણાકીય સ્વાयत्तતા
જ્યારે પ્રોજેક્ટ ટાઈગર અને પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટને કેન્દ્રીય ભંડોળ મળે છે, ત્યારે ઉત્તર પ્રદેશની દીપડા નસબંધી જેવી રાજ્ય-આગેવાની હેઠળની પહેલો બંધારણની સમવર્તી સૂચિ હેઠળ રાજ્યના વન વિભાગો દ્વારા વહન કરવામાં આવતા નાણાકીય અને વહીવટી બોજને પ્રકાશિત કરે છે.
નૈતિક સંરક્ષણ અને કલ્યાણ ન્યાયશાસ્ત્ર
ભારતમાં વન્યજીવ પશુચિકિત્સા વિજ્ઞાન અને કલ્યાણ-કેન્દ્રીય સંરક્ષણ ન્યાયશાસ્ત્રમાં સ્થળાંતર અથવા નિકાલ (કુલિંગ) થી ઇમ્યુનો-કોન્ટ્રાપ્સેપ્શન (પ્રતિરક્ષા-ગર્ભનિરોધક) અથવા સર્જિકલ નસબંધી તરફ પરિવર્તન એ એક મોટો પૅરાડાઇમ શિફ્ટ દર્શાવે છે.
યુપીની દીપડા વંધ્યીકરણ પહેલ વન્યજીવ અધિનિયમ (શિડ્યુલ I) ની જોગવાઈઓને વસ્તી સંચાલન સાથે મિશ્રિત કરે છે—જોડકાં જોડો પ્રકારના પ્રશ્નો માટે ધ્યાન રાખવું.
સંલગ્ન PYQ · 1
સંલગ્ન PYQ · 1
- 2024GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following are legal provisions for the implementation of the Fundamental Duties? 1. The Protection of Civil Rights Act. 2. The Unlawful Activities (Prevention) Act. 3. The Representation of Peoples Act. 4. The Wildlife (Protection) Act Select the correct answer code:
