ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અને ઘાસિયા મેદાનોનું પુનઃસ્થાપન
Source:ddnews ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ સમીક્ષા રાજ્ય-સ્તરીય અને રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય શાસન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જે ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘરાડ) જેવા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ માટેના નાજુક નિવાસસ્થાનના સંચાલનને અને ગુજરાતના નાજુક ભૂદ્રશ્યોમાં પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપનને સંબોધિત કરે છે.
સારાંશ
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે મહા<bos>2 ગેટર્ડ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ના સંરક્ષણ, કચ્છમાં બન્ની જેવા ક્ષીણ થયેલા ઘાસિયા મેદાનોની ઇકોસિસ્ટમની પુનઃસ્થાપના અને પ્રોજેક્ટ ચિત્તા હેઠળ સંભવિત સ્થળની તૈયારીઓ સહિતની મહત્ત્વપૂર્ણ વન્યજીવ સંરક્ષણ પહેલોની સમીક્ષા કરવા માટે ગુજરાતમાં ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી.
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રયાસોની સમીક્ષા કરી, જેમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB), ઘાસિયા મેદાનોની પુનઃસ્થાપના અને પ્રોજેક્ટ ચીતાની તૈયારીઓ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું.
- સ્થાનિક પ્રાણીસૃષ્ટિને ટેકો આપવા માટે કચ્છમાં બન્ની ઘાસિયા મેદાનોના પારિસ્થિતિક વિકાસ અને પુનઃસ્થાપન અંગે ચર્ચાઓ કરવામાં આવી હતી.
- ગુજરાતમાં ચિત્તા સંરક્ષણ પહેલ માટે આવાસની સજ્જતા અને સંભવિત સ્થળ મૂલ્યાંકન સમીક્ષામાં સામેલ હતા.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
પ્રોજેક્ટ ચીતા
ઘાસના મેદાનો અને સવાના ઇકોસિસ્ટમને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને સક્ષમ મેટાપોપ્યુલેશન સ્થાપિત કરવાના હેતુથી, ચિત્તાઓના આંતરખંડીય સ્થળાંતર અને જંગલમાં પુનઃપ્રવેશ માટેની ભારતની મહત્ત્વાકાંક્ષી પહેલ.
UPSC context
GPSC પેપર ૩ (પર્યાવરણ, જૈવવિવિધતા અને વનજીવ સંરક્ષણ) માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ, જે પ્રજાતિઓના પુનઃવસવાટ, વનજીવ સંચાલન અને ઇકોલોજિકલ પુનઃસ્થાપન અંગેના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય
ભારતમાં પર્યાવરણ, વન અને વનજીવ નીતિઓ, કાનૂનો અને રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ કાર્યક્રમો ઘડવા અને લાગુ કરવા માટે જવાબદાર કેન્દ્ર સરકારની સર્વોચ્ચ સંસ્થા.
UPSC context
GPSC શાસન અને નીતિ વિભાગો માટે મહત્વપૂર્ણ, જે કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયો અને દેશવ્યાપી મુખ્ય વન્યજીવ પહેલો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
ગુજરાત વન વિભાગ
ગુજરાતમાં જંગલો, વન્યજીવ નિવાસો અને ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ જેવા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના રક્ષણ, વ્યવસ્થાપન અને સંરક્ષણનું કાર્ય કરતી રાજ્ય સ્તરની સરકારી એજન્સી.
UPSC context
GPSC ગુજરાત-વિશિષ્ટ વહીવટ અને ભૂગોળ/પર્યાવરણ વિષયો માટે આવશ્યક, જે રાજ્ય સ્તરીય સંરક્ષણ આયોજન અને અમલીકરણનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
પ્રોજેક્ટ ચિતાનો અમલ ફક્ત મધ્યપ્રદેશના કુનો નેશનલ પાર્ક ની અંદર જ કરવામાં આવે છે, જેમાં અન્ય કોઈ પણ રાજ્યને સંભવિત સ્થળાંતર સ્થળો તરીકે મૂલવવામાં આવ્યા નથી.
સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે પ્રોજેક્ટ ચિત્તા ફક્ત મધ્ય પ્રદેશ (કુનો નેશનલ પાર્ક) પૂરતો જ મર્યાદિત છે, અને તે ભૂલી જાય છે કે ગુજરાતમાં બન્ની જેવા ગૌણ સ્થળોને પણ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ગુજરાતના બન્ની ઘાસિયા મેદાનોની મુખ્ય પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક વિશેષતાઓ કઈ છે?
- ભૌગોલિક વ્યાપ્તિ: એશિયાનું સૌથી મોટું કુદરતી ઘાસનું મેદાન, જે ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં પથરાયેલું છે, જે તેની અનન્ય જૈવવિવિધતા અને શુષ્ક ઇકોસિસ્ટમ માટે જાણીતું છે.
- આક્રમક વનસ્પતિસૃષ્ટિ: આક્રમક બાબૂલ પ્રજાતિ પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (Prosopis juliflora) નું ખૂબ જ વર્ચસ્વ છે, જેને સ્થાનિક રીતે 'ગાંડો બાવળ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને સત્તાવાળાઓ દ્વારા જેને સક્રિયપણે સાફ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
- માલધારી સમુદાય: પરંપરાગત પશુપાલન, ખાસ કરીને કાંકરેજ ગાય અને બન્ની ભેંસો માટે જાણીતા માલધારી પશુપાલક સમુદાયનું નિવાસસ્થાન.
આંતર-વિષય પેટર્ન
આક્રમક પ્રજાતિઓનું ઉન્મૂલન વિ. પશુપાલકોની આજીવિકા
બન્નીમાં આક્રમક પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (ગંડેલ બાવળ)ને દૂર કરવું એ આબોહવા પ્રશમન, સ્થાનિક માલધારીઓની આજીવિકા અને જૈવવિવિધતા પુનઃસ્થાપન વચ્ચેની પરસ્પર ક્રિયાને રેખાંકિત કરે છે.
સ્થળાંતર શાસન અને આંતર-રાજ્ય સંકલન
પ્રોજેક્ટ ચિત્તાનો ગુજરાતમાં વિસ્તાર એ પ્રોજેક્ટ ટાઈગર અને પ્રોજેક્ટ લાયનમાં જોવા મળેલી સ્થળાંતર રણનીતિઓનું પ્રતિબિંબ પાડે છે, જે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ માટે સંઘીય આંતર-રાજ્ય સંકલનનું પરીક્ષણ કરે છે.
બન્ની ઘાસિયા મેદાનની ઇકોલોજી, આક્રમક પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (ગંડેલ) ની અસર અને ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ની સંરક્ષણ સ્થિતિ એ GPSC પ્રિલિમ્સના જોડકાં જોડો માટેના મુખ્ય લક્ષ્યો છે.
સંલગ્ન PYQ · 3
સંલગ્ન PYQ · 3
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
What are Banni, Rabari and Bavalia in Gujarat?
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements regarding the drainage system of Kutch: 1. Most rivers in the Kutch region are ephemeral and non-perennial, carrying water only during the brief monsoon season. 2. The rivers originating from the central hilly tracts of Kutch invariably drain into the Arabian Sea directly. 3. The Luni River, after traversing through Rajasthan, dissipates into the marshy lands of the Rann of Kutch. Which of the above statements are correct?
