ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અને ઘાસિયા મેદાનોની પુનઃસ્થાપનાની સમીક્ષા
Source:ddindia ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
ગુજરાતમાં જીબીપી (GIB) અને પ્રોજેક્ટ ચીતા જેવા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ સંરક્ષણ કાર્યક્રમો, રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય સ્તરીય વન્યજીવ સંરક્ષણ પહેલો અને ઘાસિયા મેદાનની ઇકોસિસ્ટમ સંચાલન પર નજર રાખવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ.
સારાંશ
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે ગુજરાતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરી, જેમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) ના જતન, ઘાસિયા મેદાનોના પુનઃસ્થાપન અને પ્રોજેક્ટ ચીતાની તૈયારીઓ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે ગુજરાતમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) માટેના સંરક્ષણ પ્રયાસોની સમીક્ષા કરી.
- ચર્ચાઓમાં ખાસ કરીને કચ્છ જેવા શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોમાં ઘાસના મેદાનોની પુનઃસ્થાપનાની પહેલોનો સમાવેશ થતો હતો.
- प्रનિયુક્ત પ્રજાતિઓ માટે પરિસ્થિતિકીય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રોજેક્ટ ચીતા અને આવાસ વ્યવસ્થાપન વ્યૂહરચનાઓ પર થયેલી પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
પ્રોજેક્ટ ચીતા
૧૯૫૨ માં લુપ્ત થયા પછી ચિત્તાને પુનઃ લાવવાના હેતુથી શરૂ કરાયેલ એક મહત્વાકાંક્ષી ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ પહેલ, જેમાં આફ્રિકાથી આંતરખંડીય સ્થળાંતર અને ઘાસિયા મેદાનોની ઇકોસિસ્ટમમાં નિવાસસ્થાન પુનઃસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે.
UPSC context
GPSC મેઈન્સ (પર્યાવરણ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ) અને પ્રિલિમ્સ માટે મહત્વપૂર્ણ, જે પ્રજાતિ પુનઃપ્રવેશ, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપનાના જ્ઞાનનું પરીક્ષણ કરે છે.
पर्याવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય
ભારતમાં પર્યાવરણ અને વન નીતિઓ, વન્યજીવ સંરક્ષણ કાર્યક્રમો અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ પહેલોનું આયોજન, પ્રચાર અને સંકલન કરવા માટે જવાબદાર ભારત સરકારનું સર્વોચ્ચ કેન્દ્રીય મંત્રાલય.
UPSC context
GPSC શાસન અને પર્યાવરણીય વહીવટના વિષયો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ, જે વહીવટી આદેશો, વૈધાનિક સંસ્થાઓ અને રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ માળખાકીય વ્યવસ્થાઓનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
પ્રોજેક્ટ ચિત્તાનો અમલ ફક્ત મધ્ય પ્રદેશના કુનો નેશનલ પાર્ક ની અંદર જ કરવામાં આવે છે.
સ્પર્ધકો ઘણીવાર એવું માની લે છે કે પ્રોજેક્ટ ચિત્તા માત્ર મધ્યપ્રદેશના કૂનો નેશનલ પાર્ક પૂરતો જ મર્યાદિત છે; જો કે, ગુજરાતના બન્ની ઘાસિયા મેદાનોને વધારાના રિલીઝ/ગૌણ સ્થળ તરીકે સક્રિયપણે વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
ભારતમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB) માટે મુખ્ય સંરક્ષણ સ્થિતિઓ, જોખમો અને સુરક્ષિત વિસ્તારો કયા છે?
- સ્થિતિ અને સંરક્ષણ: આઈયુસીએન રેડ લિસ્ટમાં અત્યંત ગંભીર જોખમ હેઠળ (Critically Endangered) અને વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ ની અનુસૂચિ I હેઠળ સૂચિબદ્ધ.
- મહત્વપૂર્ણ નિવાસો: મુખ્યત્વે રાજસ્થાન અને ગુજરાત (કચ્છ)માં મળી આવે છે; મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્ર પ્રદેશમાં અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
- પ્રાથમિક જોખમ: ખરાબ અગ્ર દૃષ્ટિ (ફ્રન્ટલ વિઝન)ને કારણે ઉચ્ચ-વર્તમાન (હાઈ-ટેન્શન) ઓવરહેડ પાવર ટ્રાન્સમિશન લાઈનો પુખ્ત જીબીઆઈ (GIBs) માટે મૃત્યુદરનું મુખ્ય કારણ છે.
- अभयाરણ્યો: ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્ક (રાજસ્થાન) અને લલા-બસ્ટર્ડ અભ્યારણ્ય (કચ્છ, ગુજરાત) અગ્રણી સમર્પિત નિવાસસ્થાનો છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
ઘાસિયા મેદાનોનું પુનઃસ્થાપના: GIB ને પ્રોજેક્ટ ચીતા મળ્યો
કચ્છમાં બન્ની ઘાસિયા મેદાનનું પુનઃસ્થાપન એ અતિસંકટગ્રસ્ત પક્ષી સંરક્ષણ (GIB) અને સસ્તન પ્રાણીઓના પુનઃપ્રવેશ (ચીતા) બંને માટે એક દ્વિ-હેતુક મોડેલ તરીકે સેવા આપે છે.
વન્યજીવ અધિનિયમ અને આવાસ શાસન માળખાં
વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ અંતર્ગત પ્રાદેશિક વન્યજીવ પહેલને રાષ્ટ્રીય પ્રજાતિ પુનઃપ્રાપ્તિ યોજનાઓ સાથે સાંકળવી એ આંતર-રાજ્ય અને આંતર-રાજ્ય સંકલનની કસોટી કરે છે.
პროექტ ჩიტას (Proekt Ch'itas) ადგილები (კუნო vs ბანი) და GIB-ის კრიტიკული ჰაბიტატები (რაჯასთანი vs გუჯარათი) მაღალშემოსავლიანი შედარებითი Prelims მახეებია.
સંલગ્ન PYQ · 1
સંલગ્ન PYQ · 1
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
