ગુજરાતમાં રણ આધારિત નાઇટ સફારી અને પ્રાણીસંગ્રહાલયને મંજૂરી મળી
Source:india-gazette ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ પહેલ ટકાઉ પ્રાદેશિક આર્થિક વિકાસ (ઇકો-ટુરિઝમ) અને આધુનિક એક્સ-સિટુ (ex-situ) જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ વચ્ચેના સુમેળને દર્શાવે છે. તે સ્થાનિક અને વિદેશી બંને પ્રકારના શુષ્ક-પ્રદેશના વન્યજીવો માટે હરિત ટેકનોલોજી અને કુદરતી આવાસના અનુકરણ (natural habitat simulation) ના વ્યવહારિક ઉપયોગનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
સારાંશ
સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટીએ ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના ડીસામાં એશિયાના પ્રથમ ડેઝર્ટ-થીમ આધારિત ડ્રાઇવ-થ્રુ નાઇટ સફારી અને ઝૂઓલોજિકલ પાર્કના વિકાસને મંજૂરી આપી છે. 103 હેક્ટરમાં ફેલાયેલી અને રૂ. 542.14 કરોડના બજેટ ધરાવતી આ સુવિધામાં 83 પ્રજાતિના 2,700 થી વધુ પ્રાણીઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે. તે એશિયાટિક સિંહ, ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) અને ચિન્કારા જેવા સ્થાનિક વન્યજીવોની સાથે આફ્રિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશી રણના પ્રાણીઓને પણ પ્રદર્શિત કરશે. ટકાઉપણાને પ્રોત્સાહન આપતા, આ પ્રોજેક્ટમાં સૌર ઊર્જા, વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને સ્થાનિક વનસ્પતિના બફર્સનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તદુપરાંત, તે અદ્યતન વન્યજીવ હોસ્પિટલથી સજ્જ એક મહત્વપૂર્ણ એક્સ-સીટુ સંરક્ષણ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરશે, જે ઉત્તર ગુજરાતના ઇકો-ટૂરિઝમ સર્કિટને વધુ મજબૂત બનાવશે.
મુખ્ય મુદ્દા
- સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટીએ એશિયાના પ્રથમ રણ-થીમ આધારિત ડ્રાઇવ-થ્રુ નાઇટ સફારી અને ઝૂઓલોજિકલ પાર્કને મંજૂરી આપી છે.
- આ સુવિધા ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના ડીસા ખાતે 103 હેક્ટર જમીન પર અંદાજે રૂ. 542.14 કરોડના ખર્ચે નિર્માણ કરવામાં આવશે.
- તેમાં 83 પ્રજાતિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા આશરે 2,700 પ્રાણીઓ રાખવામાં આવશે, જેમાં સ્થાનિક ભારતીય પ્રાણીસૃષ્ટિ (એશિયાટિક સિંહ, ભારતીય જંગલી ગધેડો, ચિન્કારા, કાળિયાર) અને આફ્રિકા તથા ઓસ્ટ્રેલિયાની વિદેશી રણ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
- આ પાર્ક હરિત ટેકનોલોજીને વ્યાપકપણે સંકલિત કરશે, જેમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, સૌર ઊર્જા, સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન અને સ્થાનિક વનસ્પતિ બફર ઝોનનો સમાવેશ થાય છે.
- ઉત્તર ગુજરાત સર્કિટ પર એક મુખ્ય ઇકો-ટુરિઝમ હબ તરીકે કાર્ય કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલ, તેમાં સંરક્ષણ માટે એક અદ્યતન વન્યજીવ હોસ્પિટલ, રેસ્ક્યુ સેન્ટર અને ક્વોરેન્ટાઇન સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ થશે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
કેન્દ્રીય પ્રાણીસંગ્રહાલય સત્તામંડળ
વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 હેઠળ 1992 માં સ્થાપિત એક વૈધાનિક સંસ્થા. તે પ્રાણીઓની સંભાળ અને વન્યજીવ સંરક્ષણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સુનિશ્ચિત કરવા માટે સમગ્ર ભારતમાં પ્રાણીસંગ્રહાલયોની દેખરેખ રાખે છે, નિયમન કરે છે અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે.
UPSC context
GS Paper 3 (પર્યાવરણ) માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ. GPSC તેના વૈધાનિક પીઠબળ (WPA 1972) અને ઝૂઓલોજિકલ પાર્કને મંજૂરી આપવા તથા તેનું નિયમન કરવાના તેના જનાદેશ અંગે પરીક્ષણ કરે છે.
પર-સ્થાને સંરક્ષણ
સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિઓનું તેમના કુદરતી વસવાટની બહાર સંરક્ષણ અને સંવર્ધન. તેના સામાન્ય ઉદાહરણોમાં પ્રાણીશાસ્ત્રીય ઉદ્યાનો, વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને બીજ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે, જે અસ્તિત્વ અને આનુવંશિક વિવિધતા માટે નિયંત્રિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
UPSC context
GS Paper 3 (જૈવવિવિધતા) માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ. પરીક્ષાઓમાં વારંવાર ઉમેદવારોને ઇન-સીટુ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો) અને એક્સ-સીટુ સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ વચ્ચે તફાવત સ્પષ્ટ કરવા વિશે પૂછવામાં આવે છે.
ઘુડખર
દક્ષિણ એશિયાની મૂળ વતની એવી ઓનેજર (જંગલી ગધેડા)ની એક ઉપપ્રજાતિ, જે સ્થાનિક સ્તરે ઘુડખર તરીકે ઓળખાય છે. તે મુખ્યત્વે ગુજરાતના કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળે છે અને હાલમાં IUCN દ્વારા તેને સંવેદનશીલ (Vulnerable) તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે.
UPSC context
ગુજરાતની ભૂગોળ અને પર્યાવરણ માટે મહત્વપૂર્ણ. GPSC તેની IUCN સ્થિતિ અને કચ્છના નાના રણમાં તેના સ્થાનિક વસવાટ વિશે વારંવાર પ્રશ્નો પૂછે છે.
ડીસા નાઇટ સફારી
બનાસકાંઠા જિલ્લાના ડીસા ખાતે આવેલી, એશિયાની પ્રથમ રણ-થીમ આધારિત ડ્રાઇવ-થ્રુ નાઇટ સફારી. 103-હેક્ટરનો આ પ્રોજેક્ટ ઇકો-ટૂરિઝમ અને એક્સ-સિટુ સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે, તેમજ આફ્રિકન અને ઓસ્ટ્રેલિયન રણના પ્રાણીઓની સાથે સ્થાનિક પ્રાણીસૃષ્ટિને પ્રદર્શિત કરે છે.
UPSC context
GPSC કરંટ અફેર્સ અને રાજ્ય પ્રવાસન માટે અત્યંત પ્રસ્તુત. રાજ્યની આગેવાની હેઠળની ટકાઉ ઇકો-ટૂરિઝમ પહેલો અને પ્રાદેશિક ભૂગોળ અંગેની જાગૃતિનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
નવી મંજૂર કરાયેલી ડીસા સફારી એ ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) માટેનું એક ઇન-સિટુ સંરક્ષણ અનામત ક્ષેત્ર છે.
સફારી અને પ્રાણીસંગ્રહાલયો એ પર-સ્થાન (ex-situ) સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ છે. ઉમેદવારો ઘણીવાર મોટા સફારી પાર્કને વન્યજીવ અભયારણ્યો અથવા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો સમજીને મૂંઝવણમાં પડે છે, જે સ્વ-સ્થાન (in-situ) સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA) નું વૈધાનિક પીઠબળ અને જનાદેશ શું છે?
- વૈધાનિક ઉદ્ભવ: સમગ્ર ભારતમાં પ્રાણીસંગ્રહાલયોની કામગીરીની દેખરેખ રાખવા માટે વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૭૨ માં સુધારા હેઠળ ૧૯૯૨ માં સ્થાપના કરવામાં આવી.
- મુખ્ય આદેશ: પ્રાણીસંગ્રહાલયોના ધોરણોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના કેપ્ટિવ બ્રીડિંગનું સંકલન કરે છે, પ્રાણીઓની ફેરબદલીનું નિયમન કરે છે અને એક્સ-સિટુ સંરક્ષણ પ્રયાસોની દેખરેખ રાખે છે.
- નેતૃત્વ: તે કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રીની અધ્યક્ષતાવાળી એક વૈધાનિક સંસ્થા છે.
ભારતીય જંગલી ગધેડા (ખુર) ની અનન્ય લાક્ષણિકતાઓ કઈ છે?
- સ્થાનિક આવાસ: તેનો વન્ય વસવાટ વિસ્તાર વિશિષ્ટ રીતે ગુજરાતમાં આવેલા કચ્છના નાના રણના શુષ્ક ક્ષારપટ અને ઝાંખરાવાળી ભૂમિ પૂરતો જ સીમિત છે.
- સંરક્ષણ સ્થિતિ: IUCN દ્વારા 'સંકટની નજીક' (Near Threatened) તરીકે સૂચિબદ્ધ અને વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ની અનુસૂચિ I હેઠળ કડક રીતે સંરક્ષિત.
આંતર-વિષય પેટર્ન
ઇકો-ટૂરિઝમ અને સરહદી પ્રવાસનનો સમન્વય
બનાસકાંઠા સફારી ઉત્તર ગુજરાત સર્કિટનો વિસ્તાર કરે છે, જે નડાબેટ ભારત-પાક સરહદ પ્રવાસન પહેલ અને અંબાજી સાથે ગાઢ રીતે જોડાય છે, જે પ્રવાસન દ્વારા પ્રાદેશિક આર્થિક વૈવિધ્યકરણ માટેના વ્યૂહાત્મક પ્રોત્સાહનને દર્શાવે છે.
ગુજરાતની શુષ્ક જૈવવિવિધતા સ્થાનિકતા
ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) અને એશિયાટીક સિંહને એકસાથે પ્રદર્શિત કરવાથી ગુજરાતની વિશિષ્ટ શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક ઇકોસિસ્ટમ (નિવસનતંત્ર) તરફ ધ્યાન આકર્ષિત થાય છે, જે સ્થાનિકતા (endemism) ના સંદર્ભમાં ભૂગોળ અને ઇકોલોજી મેપિંગના પ્રશ્નોમાં વારંવાર પૂછવામાં આવે છે.
CZA ના વૈધાનિક પીઠબળ (WPA 1972), એક્સ-સિટુ સંરક્ષણ અને ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર) ના નિવાસસ્થાનને સાંકળતા બહુ-વિધાન પ્રશ્નની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
The 'Great Indian Bustard (GIB)' (Ghorad) is frequently seen in the news in the context of wildlife conservation efforts in western India. Consider the following statements regarding this species: 1. Currently, the highest surviving wild population of the Great Indian Bustard in India is located in the semi-arid grasslands of Gujarat. 2. It is a long-distance migratory bird that travels from Central Asia to the Indian subcontinent to escape harsh winters. Which of the above statement(s) is/are correct?
- 2024GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following are legal provisions for the implementation of the Fundamental Duties? 1. The Protection of Civil Rights Act. 2. The Unlawful Activities (Prevention) Act. 3. The Representation of Peoples Act. 4. The Wildlife (Protection) Act Select the correct answer code:
