ગુજરાતના જળ સંચયના પ્રયાસોથી દુષ્કાળ મુક્ત સ્થિતિ જળવાઈ
Source:india-today ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ લેખ પ્રાદેશિક જળ વ્યવસ્થાપન અને સંરક્ષણ યોજનાઓ (જેમ કે SAUNI અને Sujalam Sufalam) ના વ્યવહારિક ઉદાહરણો પૂરા પાડે છે, જેને દુષ્કાળ નિવારણ અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા સંબંધિત Mains ના જવાબોમાં ટાંકી શકાય છે. તે વૈશ્વિક આબોહવા સંબંધી ઘટનાઓ (El Nino) ને સ્થાનિક કૃષિ અને પર્યાવરણીય અસરો સાથે પણ સાંકળે છે, જે તેને Geography અને Environment વિભાગો માટે અત્યંત સુસંગત બનાવે છે.
સારાંશ
તાજેતરમાં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ગુજરાતના અમરેલીમાં પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતા સવજીભાઈ ધોળકિયા દ્વારા નિર્મિત 21 એકરના તળાવનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન, શાહે રેખાંકિત કર્યું હતું કે નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી મજબૂત જળ સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાઓને કારણે ગુજરાત છેલ્લા 25 વર્ષથી દુષ્કાળમુક્ત રહ્યું છે. તેમણે ચેકડેમોના નિર્માણ, SAUNI યોજના અને સુજલામ સુફલામ યોજના જેવા મોટા પાયાના માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સની સફળતા પર ભાર મૂક્યો હતો, જેણે નર્મદાના વધારાના પાણીને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ જેવા શુષ્ક પ્રદેશો સુધી સફળતાપૂર્વક પહોંચાડ્યું છે. શાહે એ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે આ વર્ષે અલ નીનો (El Nino) અસરના તોળાતા જોખમ છતાં, સુધરેલા ભૂગર્ભ જળ સ્તર અને વિસ્તૃત હરિયાળા આવરણ (ગ્રીન કવર) ને કારણે ગુજરાતે દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિને ટાળી દીધી છે. જળ સંરક્ષણને સંસ્થાગત બનાવવા બદલ 'Catch the Rain' અભિયાન અને જલ શક્તિ મંત્રાલયની સ્થાપના જેવી કેન્દ્રીય પહેલોની પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જમાં મદદ કરવા માટે, પદ્મશ્રી એવોર્ડ વિજેતા સવજીભાઈ ધોળકિયા દ્વારા અમરેલીના દુધાળા ગામમાં નિર્મિત 21 એકરના તળાવનું ઉદ્ઘાટન કર્યું.
- Shah credited the last 25 years of drought-free conditions in Gujarat to extensive water conservation efforts initiated by Narendra Modi during his tenure as Chief Minister.
- Major interventions include the construction of 1.5 lakh check dams, the Narmada canal network, SAUNI Yojana (diverting surplus Narmada water to Saurashtra and Kutch), and the Sujalam Sufalam Yojana.
- જલ શક્તિ મંત્રાલયની રચના અને 'કેચ ધ રેઈન' અભિયાન જેવા રાષ્ટ્રીય જળ વ્યવસ્થાપનના પ્રયાસોને પણ પરિવર્તનકારી પગલાં તરીકે રેખાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.
- આ વર્ષે વરસાદની અછત અને અલ નિનો-પ્રેરિત દુષ્કાળની આશંકાઓ હોવા છતાં, રાજ્યની સુધારેલી જળ માળખાકીય સુવિધાઓએ ગંભીર હાલાકી અથવા પશુઓના મોટા પાયે થતા સ્થળાંતરને અટકાવ્યું હતું.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
સૌની યોજના
ગુજરાતની એક સિંચાઈ યોજના જે નર્મદા નદીના વધારાના પૂરના પાણીને ભૂગર્ભ પાઈપલાઈન દ્વારા દુષ્કાળગ્રસ્ત સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં 100 થી વધુ જળાશયોને ભરવા માટે વાળે છે.
UPSC context
GPSC Mains (ગુજરાતની ભૂગોળ/અર્થતંત્ર). રાજ્ય-સ્તરીય દુષ્કાળ શમન, પ્રાદેશિક જળ સુરક્ષા અને મોટા પાયાના આંતરમાળખા સંબંધિત જ્ઞાનની ચકાસણી કરે છે.
સુજલામ સુફલામ યોજના
ગુજરાત સરકારની એક જળ વ્યવસ્થાપન યોજના જે નદીઓને પુનર્જીવિત કરવા, તળાવોમાંથી કાંપ દૂર કરવા, ચેકડેમનું નિર્માણ કરવા અને અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ કરવા માટે નદીના વધારાના પાણીને વાળવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
UPSC context
GPSC પેપર 2 (રાજ્ય સરકારની યોજનાઓ). ગુજરાતના સફળ દુષ્કાળ-પ્રતિરોધકતા, કૃષિ સ્થિતિસ્થાપકતા અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ મોડેલોને રેખાંકિત કરે છે.
કેચ ધ રેઈન અભિયાન
જલ શક્તિ અભિયાન અંતર્ગત એક જન-આંદોલન પહેલ, જેનો ઉદ્દેશ્ય "કેચ ધ રેઇન, જ્યાં પડે ત્યાં, જ્યારે પડે ત્યારે" ના સૂત્ર સાથે પાયાના સ્તરે સામુદાયિક નેતૃત્વ હેઠળ વરસાદી પાણીના સંગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
UPSC context
GPSC પેપર 3 (પર્યાવરણ). રાષ્ટ્રીય જળ સંરક્ષણ નીતિઓ અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતામાં સહભાગી નાગરિક શાસન અંગેની જાગૃતિની ચકાસણી કરે છે.
જલ શક્તિ મંત્રાલય
ભારતના જળ સંસાધનોનું સર્વગ્રાહી સંચાલન કરવા, વિવાદોનું નિવારણ કરવા, પીવાનું શુદ્ધ પાણી પૂરું પાડવા તેમજ નદી પુનર્જીવન અને સ્વચ્છતા પ્રોજેક્ટ્સની દેખરેખ રાખવા માટે 2019 માં સ્થપાયેલું કેન્દ્ર સરકારનું એક મંત્રાલય.
UPSC context
GPSC પેપર 2 (ગવર્નન્સ). ભારતના વધી રહેલા જળ અને સ્વચ્છતાના પડકારોને પહોંચી વળવાના ઉદ્દેશ્યથી કરવામાં આવેલા કેન્દ્રીય વહીવટી પુનર્ગઠનની સમજનું પરીક્ષણ કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
સૌની યોજના એ પાણી પુરવઠો પૂરો પાડવા માટે ખુલ્લા કેનાલ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરતો એક આંતર-બેસિન નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ છે.
SAUNI જમીન સંપાદન અને બાષ્પીભવનથી થતા નુકસાનને ન્યૂનતમ કરવા માટે, ખુલ્લી નહેરોને બદલે એક વ્યાપક ભૂગર્ભ પાઇપલાઇન નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને નર્મદાના પૂરના વધારાના પાણીને સૌરાષ્ટ્રના જળાશયોમાં વાળે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
અલ નીનો ઘટના ભારતીય ચોમાસાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે?
- મહાસાગરોનું ગરમ થવું: તેમાં મધ્ય અને પૂર્વીય વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીના પાણીના અસામાન્ય રીતે ગરમ થવાનો સમાવેશ થાય છે.
- નબળા પડેલા વ્યાપારી પવનો: આ વોકર સર્ક્યુલેશનને વિક્ષેપિત કરે છે અને વ્યાપારી પવનોને નબળા પાડે છે, જેનાથી વરસાદની પેટર્ન પશ્ચિમ પેસિફિકથી દૂર ખસી જાય છે.
- ચોમાસાની ખાધ: તે ભારતમાં ચોમાસાની દ્રોણી (મોન્સૂન ટ્રફ)ને નબળી પાડે છે, જેના પરિણામે વારંવાર અલ્પ વરસાદ અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે.
ભારતમાં દુષ્કાળના કયા ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો ઓળખવામાં આવે છે?
- Meteorological Drought: કોઈ વિસ્તારમાં તેના લાંબા ગાળાની સરેરાશની સરખામણીમાં વૃષ્ટિપાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો.
- જળશાસ્ત્રીય દુષ્કાળ: સપાટી પરના અને પેટાળના જળ સંસાધનો જેવા કે તળાવો, જળાશયો અને ભૂગર્ભ જળ સ્તરોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો.
- કૃષિ દુષ્કાળ: જમીનમાં અપૂરતો ભેજ પાકના વિકાસ અને ઉપજને અસર કરે છે, ભલે કુલ હવામાનશાસ્ત્રીય વરસાદ સામાન્ય જણાતો હોય.
આંતર-વિષય પેટર્ન
આધુનિક યોજનાઓ વિરુદ્ધ પરંપરાગત જળ સંચય
જ્યારે SAUNI જેવી યોજનાઓ વિશાળ એન્જિનિયરિંગ પર આધાર રાખે છે, ત્યારે સુજલામ્ સુફલામ્ પરંપરાગત સમુદાય-સંચાલિત કાંપ નિકાલ (desilting) પ્રક્રિયાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. GPSC ઘણીવાર આધુનિક યોજનાઓને ગુજરાતની ઐતિહાસિક જળ પ્રણાલીઓ જેવી કે વાવ (Stepwells) અથવા ટાંકા (Tankas) સાથે સાંકળે છે.
અલ નિનો અને IOD ની આંતરક્રિયા
Articles celebrating averted droughts often omit the positive Indian Ocean Dipole (IOD). The GPSC frequently tests how a positive IOD can neutralize El Nino's negative impact on the Indian monsoon.
બહુ-વિધાનવાળા પ્રશ્નોમાં ગુજરાતની SAUNI (પાઇપલાઇન પૂરના પાણીનું ડાયવર્ઝન) યોજનાની રાષ્ટ્રીય 'Catch the Rain' પહેલ સાથે તુલના કરવામાં આવે તેવી સંભાવના છે.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements: 1. When the temperature decrease in the South Pacific Ocean, India receives deficient rainfall. 2. El Nino is an important factor in the drought situation in India. 3. El Nino is a warm current that flows along the coast of Peru in December. Which of the above statement/s is/are correct?
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements regarding climate change: 1. Floods and droughts are increasing in India. 2. There has been a sharp increase in the number of tropical cyclones in India. 3. Humidity levels are gradually increasing in the regions of central India. Which of the above statement/s is/are correct?
