ગુજરાતમાં વન અને બિન-વન જમીન પર હરિયાળા આવરણનો વિસ્તાર વધારાયો
Source:times-of-india ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
વન સંરક્ષણ, હરિયાળા વિસ્તારના (ગ્રીન કવર) વિસ્તરણ અને 'મહા વન કવચ' જેવી રાજ્ય-વિશિષ્ટ પર્યાવરણીય પહેલો સંબંધિત યોજનાઓ GPSC Class 1-2 પ્રિલિમ્સ માટે અત્યંત સુસંગત છે. આ વાવેતરોના પ્રાદેશિક વિતરણ, મુખ્ય શ્રેણીઓ અને ઉચ્ચ-ઘનતા ધરાવતા સઘન વાવેતરની વિભાવનાને સમજવાથી સીધા ભૌગોલિક અને પર્યાવરણીય પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપવામાં મદદ મળે છે.
સારાંશ
વર્ષ 2026-27 દરમિયાન, ગુજરાત વન વિભાગે 'મહા વન કવચ' પહેલ હેઠળ 106 સ્થળોએ 1,526 હેક્ટર વિસ્તારમાં સઘન, ઉચ્ચ ઘનતા ધરાવતા વાવેતરો વિકસાવીને પોતાના હરિયાળા આવરણનો વિસ્તાર કર્યો છે. જેમાં અમદાવાદ જિલ્લો 401 હેક્ટરના સૌથી મોટા હિસ્સા સાથે અગ્રેસર છે, ત્યારબાદ કચ્છ (195 હેક્ટર) અને બનાસકાંઠા (120 હેક્ટર) આવે છે. છૂટાછવાયા વાવેતરને બદલે વ્યાપક હરિયાળા પટ્ટાઓ તૈયાર કરવા માટે આ પ્રોજેક્ટ વિવિધ પર્યાવરણીય ક્ષેત્રોમાં વન અને બિન-વન બંને વિસ્તારોને આવરી લે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- 'મહા વન કવચ' પહેલ હેઠળ, ગુજરાતે 2026-27 દરમિયાન 106 સ્થળોએ 1,526 હેક્ટર વિસ્તારમાં સઘન વનીકરણ હાથ ધર્યું છે.
- વ્યક્તિગત વૃક્ષારોપણ સ્થળો 10 હેક્ટરથી 100 હેક્ટર સુધીના છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વિખરાયેલી વન પ્રવૃત્તિઓને બદલે સઘન, વિશાળ હરિયાળા પટ્ટાઓ વિકસાવવાનો છે. આ સ્થળો વિવિધ પરિસ્થિતિકીય ક્ષેત્રોમાં વન અને બિન-વન બંને પ્રકારની જમીનો પર ફેલાયેલા છે.
- આ રાજ્યવ્યાપી કાર્યક્રમમાં અમદાવાદ જિલ્લો મોખરે છે, જે દસક્રોઈ, સાણંદ અને બાવળા રેન્જમાં સૌથી વધુ 401 હેક્ટરનો હિસ્સો ધરાવે છે. મુખ્ય સ્થળોમાં સાણંદના ગોધાવી ખાતે 100 હેક્ટરના વાવેતર, ઝાંપ બ્લોક-1 (48 હેક્ટર), વિંછીયા (45 હેક્ટર) અને ડુમાલી (30 હેક્ટર)નો સમાવેશ થાય છે.
- કચ્છ પૂર્વ અને પશ્ચિમ (ખાસ કરીને નખત્રાણા, દયાપર, ભુજ, રાપર, ભચાઉ અને મુંદ્રા રેન્જ) માં આવરી લેવાયેલ 195 હેક્ટર વિસ્તાર સાથે કચ્છ એ બીજો મુખ્ય ફોકસ વિભાગ છે.
- અન્ય અગ્રણી જિલ્લાવાર વિતરણમાં બનાસકાંઠા (120 હેક્ટર, જેમાં દાંતીવાડાના ડવાસ ખાતે 50 હેક્ટર), સાબરકાંઠા (85 હેક્ટર), નર્મદા અને વલસાડ (દરેક 90 હેક્ટર), વ્યારા (75 હેક્ટર), દાહોદ (73 હેક્ટર), પાટણ (60 હેક્ટર), સુરત (65 હેક્ટર), છોટાઉદેપુર (42 હેક્ટર), અને ડાંગ (ઉત્તર ડાંગમાં 60 હેક્ટર, દક્ષિણ ડાંગમાં 30 હેક્ટર) નો સમાવેશ થાય છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
મહા વન કવચ પહેલ
જાપાનીઝ મિયાવાકી પદ્ધતિને અપનાવીને ક્ષીણ થયેલી જમીનો પર સઘન, ઉચ્ચ-ઘનતા ધરાવતા સ્થાનિક વન પટ્ટાઓ તૈયાર કરવા માટે 'વન કવચ' મોડેલ પર આધારિત ગુજરાત વન વિભાગની એક સ્વદેશી વનીકરણ પહેલ.
UPSC context
GPSC GS પેપર-V (પર્યાવરણ અને ભૂગોળ), જે રાજ્ય-વિશિષ્ટ વનીકરણ યોજનાઓ અને પરિસ્થિતિકીય સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાઓનું પરીક્ષણ કરે છે.
મિયાવાકી વનીકરણ પદ્ધતિ
જાપાની વનસ્પતિશાસ્ત્રી અકીરા મિયાવાકી દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ઉચ્ચ-ઘનતા અને ઝડપી વૃદ્ધિ ધરાવતી વનીકરણ પદ્ધતિ, જેમાં થોડા જ દાયકાઓમાં પરિપક્વ વન છત્ર (forest canopy) સ્થાપિત કરવા માટે વિવિધ સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું ગીચ વાવેતર કરવામાં આવે છે.
UPSC context
GPSC GS પેપર-V (પર્યાવરણ), નવીન વૈશ્વિક સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ, જૈવવિવિધતા પુનઃસ્થાપન અને આબોહવા શમનનું પરીક્ષણ કરે છે.
રાષ્ટ્રીય વન નીતિ 1988
વન વ્યવસ્થાપન માટે ભારતનું પ્રાથમિક માળખું, જે પર્યાવરણીય સ્થિરતા, પારિસ્થિતિક સંતુલન, સામુદાયિક ભાગીદારી અને આદિવાસીઓની આજીવિકાના અધિકારોના રક્ષણ પર ભાર મૂકવાની સાથે 33% વન અને વૃક્ષ આચ્છાદન જાળવી રાખવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે.
UPSC context
GPSC GS પેપર-V (ભૂગોળ અને પર્યાવરણ), જે રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ આદેશો અને ટકાઉ સંસાધન વ્યવસ્થાપન નીતિઓનું પરીક્ષણ કરે છે.
સામાજિક વનીકરણ
સ્થાનિક સંસાધનોની માંગ પૂરી કરવાની સાથે સાથે પર્યાવરણીય, સામાજિક અને ગ્રામીણ વિકાસમાં મદદ કરવા માટે પરંપરાગત વન વિસ્તારોની બહારની ઉજ્જડ જમીનો પર જંગલોનું વ્યવસ્થાપન અને સંરક્ષણ તેમજ વનીકરણ.
UPSC context
GPSC GS પેપર-V (ગુજરાતની ભૂગોળ અને પર્યાવરણ), કૃષિ-વનીકરણ યોજનાઓ અને સામુદાયિક ભાગીદારીનું પરીક્ષણ કરતું.
ગુજરાત વન વિભાગ
ગુજરાતમાં વન્યજીવોના સંરક્ષણ, રાજ્યના જંગલોના વ્યવસ્થાપન અને વનીકરણ, સામાજિક વનીકરણ તેમજ જૈવવિવિધતા યોજનાઓના અમલીકરણ માટે જવાબદાર રાજ્યની નોડલ એજન્સી.
UPSC context
GPSC GS પેપર-V (ભૂગોળ અને પર્યાવરણ), જે રાજ્યના વહીવટી તંત્ર અને સ્થાનિક સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સની કસોટી કરે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
આદિવાસી બહુલ ડાંગ જિલ્લાએ 2026-27ના 'મહા વન કવચ' હાઇ-ડેન્સિટી વૃક્ષારોપણ અભિયાન હેઠળ સૌથી વધુ જમીન ફાળવણી નોંધાવી છે.
ઉમેદવારો ઘણીવાર એવું ધારી લે છે કે ડાંગ અથવા નર્મદા જેવા અતિશય વનચ્છાદિત આદિવાસી જિલ્લાઓ રાજ્ય-પ્રેરિત વનીકરણની કોઈપણ મોટી પહેલમાં અગ્રેસર રહેશે, જ્યારે વાસ્તવમાં અર્ધ-શહેરીકૃત/ઔદ્યોગિક અમદાવાદ જિલ્લો સૌથી મોટો હિસ્સો (401 હેક્ટર) ધરાવે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
મિયાવાકી પદ્ધતિ શું છે અને તેની સ્થાનિક મોડલ્સ સાથે કેવી રીતે સરખામણી થાય છે?
- મૂળભૂત ખ્યાલ: જાપાનીઝ વનસ્પતિશાસ્ત્રી અકીરા મિયાવાકી દ્વારા વિકસિત; જેમાં બે થી ત્રણ વર્ષમાં સ્વયં-ટકાઉ સૂક્ષ્મ-જંગલો તૈયાર કરવા માટે બહુસ્તરીય સ્થાનિક રોપાઓને એકબીજાની નજીક રોપવાનો સમાવેશ થાય છે.
- કાર્યક્ષમતાનો લાભ: મિયાવાકી જંગલો પરંપરાગત મોનોકલ્ચર વાવેતરની તુલનામાં 10 ગણી ઝડપથી વિકસે છે, 30 ગણા વધુ ગીચ હોય છે અને 100 ગણી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે.
- વન કવચ અનુકૂલન: ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા રાજ્યના શુષ્ક વિસ્તારો માટે અનુકૂળ એવી સ્વદેશી અને દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક પ્રજાતિઓનો ઉપયોગ કરીને એક સ્થાનિક અને ખર્ચ-અસરકારક વિકલ્પ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું છે.
ભારતમાં વાનિકી માટેના મુખ્ય બંધારણીય અને વૈધાનિક માળખાં કયા છે?
- બંધારણીય દરજ્જો: 1976 ના 42મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ દ્વારા વનોને રાજ્ય સૂચિમાંથી સમવર્તી સૂચિ (પ્રવિષ્ટિ 17A) માં તબદીલ કરવામાં આવ્યા હતા.
- માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અને ફરજો: અનુચ્છેદ 48A (DPSP) રાજ્ય દ્વારા જંગલોના સંરક્ષણને ફરજિયાત બનાવે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 51A(g) નાગરિકોને કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની મૂળભૂત ફરજ સોંપે છે.
- ગુજરાત વન પ્રોફાઇલ: ઇન્ડિયા સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ (ISFR) અનુસાર, ગુજરાતમાં કુદરતી વન આવરણ ઓછું (~7.4%) છે પરંતુ 'ટ્રી આઉટસાઇડ ફોરેસ્ટ્સ' (TOF) ના માપદંડોમાં તે અપવાદરૂપ રીતે ઊંચું સ્થાન ધરાવે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
શહેરી વનીકરણ + હીટ આઇલેન્ડ શમન
અમદાવાદમાં 'મહા વન કવચ' અંતર્ગત ઉચ્ચ-ઘનતા ધરાવતું શહેરી વનીકરણ, ઝડપથી ઔદ્યોગિકીકરણ પામી રહેલા વિસ્તારોમાં માઇક્રો-ક્લાઇમેટ સિંકનું નિર્માણ કરીને અર્બન હીટ આઇલેન્ડ (UHI) અસરનો સીધો સામનો કરે છે.
મતવિસ્તારની આગેવાની હેઠળના આબોહવાલક્ષી પગલાં
સંસદીય મતવિસ્તારની સીમાઓ અનુસાર પર્યાવરણીય લક્ષ્યાંકો નક્કી કરવા (દા.ત. ગાંધીનગરની 'ગ્રીન લોકસભા' પહેલ) એ ચૂંટણીલક્ષી રાજકારણમાં હરિત શાસનને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા તરફના પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે.
GPSC તેના જિલ્લાવાર અગ્રણીઓ (અમદાવાદ વિરુદ્ધ ડાંગ) ને મિયાવાકી ટેકનિકલ ખ્યાલો સામે મૂકીને 'મહા વન કવચ' ની કસોટી કરે તેવી સંભાવના છે.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following statements regarding the objectives of Forest Policy, 2018: 1. Controlling animal grazing in forests. 2. Promoting government and private partnership where forests have been destroyed. 3. Promoting greenbelts in cities. Which of the above statement/s is/are correct?
- 2026GPSC_PRELIMSGS1
Consider the following pairs: Tree Species - Associated Forest Type 1. Rosewood (Dalbergia latifolia) - Tropical Wet Evergreen Forests 2. Teak (Tectona grandis) - Tropical Moist Deciduous Forests 3. Khejri (Prosopis cineraria) - Tropical Thorn Forests 4. Sundari (Heritiera fomes) - Littoral and Swamp Forests 5. Deodar (Cedrus deodara) - Mountainous Sub-Tropical Broad-leaves Forests Which of the above pairs are correctly matched?
