ગ્રામીણ જ્ઞાન સેતુ એપ દ્વારા ગુજરાતના ગ્રામીણ પુસ્તકાલયો જોડવામાં આવ્યા
Source:general-knowledge-in ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ લેખ GPSC માટે મહત્વપૂર્ણ શાસન અને નીતિ વિષયક થીમ્સને સ્પર્શે છે, જેમાં MPLAD યોજનાનું વ્યવહારિક અમલીકરણ, ગ્રામીણ ઈ-ગવર્નન્સ (Hub-and-Spoke મોડલ) અને ઐતિહાસિક વ્યક્તિત્વો (ડૉ. એસ.આર. રંગનાથન) સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય દિવસોનો સમાવેશ થાય છે.
સારાંશ
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહે ગુજરાતના ગાંધીનગર લોકસભા મતવિસ્તારના 752 ગ્રામીણ પુસ્તકાલયોને ડિજિટલ રીતે જોડવા માટે 12 ઓગસ્ટના રોજ 'ગ્રામીણ જ્ઞાન સેતુ' એપ લોન્ચ કરી હતી. સંસદ સભ્ય સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના (MPLADS) દ્વારા સંપૂર્ણપણે ભંડોળ મેળવતો આ પ્રોજેક્ટ, નાના ગ્રામીણ પુસ્તકાલયોને મુખ્ય કેન્દ્રીય પુસ્તકાલયો સાથે જોડવા માટે 'હબ-એન્ડ-સ્પોક' (Hub-and-Spoke) મોડલનો ઉપયોગ કરે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની સામગ્રી અને ઐતિહાસિક સાહિત્ય સુધી પહોંચ પ્રદાન કરીને, આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ અને શહેરી યુવાનો વચ્ચેના શૈક્ષણિક તફાવતને દૂર કરવાનો છે. આ લોન્ચિંગ રાષ્ટ્રીય પુસ્તકાલય દિવસ નિમિત્તે કરવામાં આવ્યું હતું, જે ભારતમાં પુસ્તકાલય વિજ્ઞાનના પિતા તરીકે જાણીતા ડૉ. એસ.આર. રંગનાથનની જન્મજયંતિની યાદમાં મનાવવામાં આવે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાતના ગાંધીનગર મતવિસ્તારમાં 752 ગ્રામીણ પુસ્તકાલયોને જોડવા માટે 'ગ્રામીણ જ્ઞાન સેતુ' એપ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી, જે ગ્રામીણ વિદ્યાર્થીઓને ડિજિટલ સંસાધનો પ્રદાન કરે છે.
- આ પહેલ 'હબ-એન્ડ-સ્પોક' મોડેલ પર કાર્ય કરે છે, જે માહિતીની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરવા માટે નાના ગ્રામીણ પુસ્તકાલયોને મુખ્ય કેન્દ્રીય પુસ્તકાલયો સાથે જોડે છે.
- આ પ્રોજેક્ટ સંપૂર્ણપણે સાંસદ સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના (MPLADS) દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે, જે મતવિસ્તાર-સ્તરની વિકાસલક્ષી દરમિયાનગીરીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
- આ શુભારંભ રાષ્ટ્રીય પુસ્તકાલય દિવસ (12 ઑગસ્ટ) ના અવસરે થયો હતો, જે ભારતમાં ગ્રંથાલય વિજ્ઞાનના પિતા ડૉ. એસ.આર. રંગનાથનના સન્માનમાં ઉજવવામાં આવે છે.
- આ એપ 2.80 લાખથી વધુ પુસ્તકો સુધી પહોંચ પ્રદાન કરે છે, જે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી અને ભારતના ઇતિહાસ તેમજ સાંસ્કૃતિક વારસા પર કેન્દ્રિત છે.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
ગ્રામીણ જ્ઞાન સેતુ
ગુજરાતના ગાંધીનગર મતવિસ્તારમાં 'હબ-એન્ડ-સ્પોક' (hub-and-spoke) મોડેલનો ઉપયોગ કરીને ગ્રામીણ પુસ્તકાલયોને પરસ્પર સાંકળવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી એક ડિજિટલ એપ્લિકેશન, જે ગ્રામીણ યુવાનોને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની સામગ્રી અને વિશાળ મધ્યસ્થ પુસ્તકાલયના સંસાધનો સુધી પહોંચ પ્રદાન કરે છે.
UPSC context
ગ્રામીણ-શહેરી શૈક્ષણિક ખાઈને પૂરવા માટે ડિજિટલ પહેલોનો લાભ લેવાના એક ઉદાહરણ તરીકે GS Paper 2 (ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય) માટે મહત્વપૂર્ણ.
સાંસદ સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના (MPLADS)
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંપૂર્ણ ભંડોળ ધરાવતી કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના, જે દરેક MP ને સમુદાયની જરૂરિયાતોને આધારે માળખાકીય સુવિધાઓ, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા સ્થાનિક વિકાસલક્ષી કાર્યોની ભલામણ કરવા માટે વાર્ષિક ₹5 કરોડ પ્રદાન કરે છે.
UPSC context
સ્થાનિક વિસ્તારના વિકાસ અને પાયાના સ્તરે સશક્તિકરણમાં MPs ની ભૂમિકાને સમજવા માટે GS Paper 2 (રાજ્યવ્યવસ્થા અને શાસન) માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ.
રાષ્ટ્રીય પુસ્તકાલય દિવસ
ભારતમાં ગ્રંથાલય વિજ્ઞાનના પિતા ડૉ. એસ. આર. રંગનાથનની જન્મજયંતિ નિમિત્તે દર વર્ષે 12 ઓગસ્ટના રોજ ઉજવવામાં આવે છે, જે શિક્ષણમાં ગ્રંથાલયોની ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.
UPSC context
ભારતના ગ્રંથાલય આંદોલનમાં ડૉ. એસ. આર. રંગનાથનના અગ્રણી યોગદાનને બિરદાવવા માટે પ્રિલિમ્સ અને GS પેપર 1 (મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિત્વ/સંસ્કૃતિ) માટે પ્રસ્તુત.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
ગ્રામીણ જ્ઞાન સેતુ એ શિક્ષણ મંત્રાલયની એક દેશવ્યાપી યોજના છે.
આ કોઈ અખિલ ભારતીય યોજના નથી; તે ગાંધીનગર મતવિસ્તાર પૂરતી સીમિત છે, જેને સ્થાનિક પુસ્તકાલયોને ડિજિટલ રીતે જોડવા માટે વિશિષ્ટ રીતે MPLADS દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
MPLADS ના મુખ્ય ભંડોળ અને અમલીકરણના નિયમો શું છે?
- કેન્દ્રીય ભંડોળ: તે સંપૂર્ણપણે ભારત સરકાર દ્વારા ભંડોળ પ્રાપ્ત (કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના) છે, જે વાર્ષિક સાંસદ (MP) દીઠ ₹5 કરોડ પૂરા પાડે છે.
- નોન-લેપ્સેબલ ભંડોળ: યોજના હેઠળ ફાળવવામાં આવેલ ભંડોળ વ્યપગત ન થવાપાત્ર (non-lapsable) છે; વણવપરાયેલી સિલક આગામી વર્ષોમાં આગળ લઈ જવામાં આવે છે.
- અમલીકરણ સત્તાધિકારી: જિલ્લા સત્તાધિકારી સંબંધિત MP દ્વારા ભલામણ કરાયેલા પાત્ર કાર્યોનું મૂલ્યાંકન, મંજૂરી અને અમલીકરણ કરે છે.
ડૉ. એસ. આર. રંગનાથન કોણ છે અને તેમનું મુખ્ય યોગદાન શું છે?
- ગ્રંથાલય વિજ્ઞાનના પ્રણેતા: તેમને ભારતમાં ગ્રંથાલય વિજ્ઞાનના પિતા તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે અને તેમણે પાયાના 'ગ્રંથાલય વિજ્ઞાનના પાંચ નિયમો' પ્રતિપાદિત કર્યા હતા.
- રાષ્ટ્રીય ગ્રંથપાલ દિવસ: 12 ઓગસ્ટના રોજ તેમની જન્મજયંતિ દેશભરમાં રાષ્ટ્રીય ગ્રંથપાલ દિવસ (અથવા રાષ્ટ્રીય પુસ્તકાલય દિવસ) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- કોલન વર્ગીકરણ: તેમણે કોલન વર્ગીકરણ પદ્ધતિ (Colon Classification system) ની શોધ કરી હતી, જે ગ્રંથાલયના સંગ્રહને વ્યવસ્થિત કરવા અને અનુક્રમણિકા તૈયાર કરવા માટેની એક અત્યંત પ્રભાવશાળી પદ્ધતિ છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
MPLADS નું ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરફ પ્રયાણ
પરંપરાગત રીતે ભૌતિક અસ્કયામતો પર કેન્દ્રિત, MPLADS નો ઉપયોગ ગ્રામીણ-શહેરી શૈક્ષણિક ખાઈને પૂરવા માટે ડિજિટલ ગવર્નન્સ મોડલ્સ (જેમ કે આ એપ અને હબ-એન્ડ-સ્પોક સિસ્ટમ) માટે વધુને વધુ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ગુજરાતની જાહેર સેવાઓમાં હબ-એન્ડ-સ્પોક
હબ-એન્ડ-સ્પોક માળખું ગુજરાતના વ્યાપક શાસન અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે રાજ્યની આરોગ્ય સેવાઓ (ટેલિમેડિસિન) અને MSME નેટવર્ક્સમાં જોવા મળે છે, જે નિષ્ણાત સંસાધનોનું કેન્દ્રીકરણ કરે છે અને સાથે જ પાયાના સ્તર સુધી તેની પહોંચનું વિતરણ કરે છે.
ગ્રામીણ જ્ઞાન સેતુના અનોખા MPLADS ભંડોળ મોડલ અને ડૉ. એસ. આર. રંગનાથનના ઐતિહાસિક વારસાને જોડતા બહુ-વિધાન પ્રશ્નની અપેક્ષા રાખો.
સંલગ્ન PYQ · 2
સંલગ્ન PYQ · 2
- 2017GPSC_PRELIMSGS1
Who has recommended abolishing the M.P. and M.L.A. local area development programme in India ?
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
The Department of Science and Technology, Government of India had declared 28ᵗʰ February as National Science Day for celebrating the memory of the ______.
