महाराष्ट्र दुष्काळ स्थिती आणि जिल्ह्यांमधील तीव्र पाणीटंचाई संकट
Source:hindustantimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्राचा प्रादेशिक भूगोल, कृषी क्षेत्राची असुरक्षितता आणि मान्सूनमधील विसंगतींमुळे निर्माण झालेला जिल्हा-स्तरीय आर्थिक ताण यांचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
एक अलीकडील अहवाल दर्शवतो की महाराष्ट्रातील १४ जिल्हे तीव्र पाणीटंचाईचा सामना करत आहेत, ज्यामुळे मराठवाडा आणि विदर्भासारख्या प्रदेशांमध्ये पिकांवर गंभीर परिणाम झाला असून पाणीपुरवठा व्यवस्थापनासमोर आव्हाने निर्माण झाली आहेत.
मुख्य मुद्दे
- महाराष्ट्रातील १४ जिल्ह्यांना अपुरा पाऊस किंवा जलाशयाlard मधील पाणी साठा कमी झाल्यामुळे तीव्र पाणी टंचाई आणि संभाव्य पीक नुकसानाला सामोरे जावे लागत आहे.
- मराठवाडा आणि विदर्भाच्या काही भागांत जलसाठा पातळीत तीव्र घट झाली असून, पिण्याच्या पाण्याचा तसेच खरीप/रवि पिकांचा प्रश्न चिंताजनक बनला आहे.
- राज्य प्रशासन धरणातील पाणीपातळीवर लक्ष ठेवून असून दुष्काळप्रवण भागांसाठी टँकरच्या नियोजनाचे नियोजन करत आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
महाराष्ट्र सरकार
महाराष्ट्राची शासन करणारी यंत्रणा, जी राज्य प्रशासन, धोरण निर्मिती, आपत्ती व्यवस्थापन आणि शेतकरी संकट, दुष्काळ जाहीर करणे आणि टंचाई निवारण यांसारख्या प्रादेशिक समस्या हाताळण्यासाठी जबाबदार आहे.
UPSC context
MPSC राज्यशास्त्र आणि प्रशासन: कृषी दुष्काळादरम्यान राज्याच्या प्रशासकीय कृती, धोरण अंमलबजावणी, मदत कार्य आणि संकट व्यवस्थापन आराखड्यांचे मूल्यमापन करते.
जलसंपदा विभाग
महाराष्ट्रातील जलसंपदा, सिंचन प्रकल्प, धरणांमधील पाणीसाठा आणि नदीखोऱ्यांमधील पाण्याचा मोठ्या प्रमाणावर पुरवठा व वितरण यांचे नियोजन, विकास आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी जबाबदार असलेली प्रमुख राज्यस्तरीय प्रशासकीय संस्था.
UPSC context
MPSC भूगोल आणि कृषी: सिंचन क्षमता, नदी खोरे व्यवस्थापन आणि राज्याच्या पाणीटंचाईविरुद्धचे उपाय यासंबंधीच्या प्रश्नांसाठी अत्यंत महत्त्वाची.
पूर्वपरीक्षा सापळा
महाराष्ट्रातील सर्व प्रशासकीय विभागांमध्ये विदर्भात सर्वात कमी जिवंत जलसाठा नोंदवला गेला आहे.
स्पर्धक अनेकदा असा गृहीतकावर येतात की विदर्भाला संपूर्ण marathwada पेक्षा कमी पाऊस पडतो, परंतु मराठवाड्यात अनेकदा राज्या中最 कमी जलसाठा टक्केवारी दिसून येते.
संबंधित स्थिर संकल्पना
मराठवाडा आणि विदर्भ प्रदेशांची प्रमुख भौगोलिक आणि हवामानविषयक वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
- पावसाचा पॅटर्न: मराठवाडा हा पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात असून, तिथे मध्यम ते कमी वार्षिक पाऊस (६०० ते ९०० मिमी) पडतो.
- पूर्वेचा प्रभाव: विदर्भ राज्याच्या पूर्व भागात वसलेला असून, येथील बंगालच्या उपसागराच्या शाखेकडून सहसा मराठवाड्यातल्यापेक्षा जास्त पाऊस पडतो.
- मातीचा प्रकार: दोन्ही प्रदेशांमध्ये काळ्या कापसाच्या मातीचे (रेगूर) विस्तृत पट्टे आहेत, ज्यामध्ये ओलावा टिकवून ठेवण्याची उच्च क्षमता असते परंतु तीव्र कोरड्या हवामानात ती खोलवर भेगा पडतात.
आंतर-विषय नमुने
दुष्काळी संकट आणि कृषी क्षेत्रातील संकटाचे परस्परसंबंध
मराठवाड्यातील वारंवार पडणारा दुष्काळ आणि पिकांची नासाडी यामुळे शेतकरी संकटाचा थेट संबंध राज्य पातळीवरील ग्रामीण कर्जबाजारीपणा आणि स्थलांतराच्या पद्धतींशी जोडला गेला आहे.
राज्यातील पायाभूत सुविधा वाटपातील प्रादेशिक विषमता
महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागातील पाणीटंचाईची आकृतीबंध उच्च-साठा असलेल्या कोकण/पुणे आणि तहानलेल्या मराठवाडा/विदर्भ यांच्यातील सखोल प्रादेशिक विषमता उघड करतात.
एमपीएससी बहुविधान भूगोल प्रश्नांमध्ये प्रादेशिक धरण साठा तफावत आणि दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यांच्या मॅपिंगची वारंवार चाचणी घेते.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
- 2024MPSC_PRELIMSGS1
Which type of drainage pattern is found in Maharashtra ? (a) Dendritic (b) Parallel (c) Indefinite (d) Trellis Answer options :
