महाराष्ट्र पाणीटंचाई आणि जिल्हा कृषी परिणाम अहवाल
Source:hindustantimes ↗
हे का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्रातील प्रादेशिक असमंतोल, राज्याची भूगोल, शेतीपुढील आव्हाने आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांचा अभ्यास करणाऱ्या MPSC उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे.
सारांश
महाराष्ट्रातील १४ जिल्हे तीव्र पाणीटंचाईच्या सावτाखाली असून, यामुळे पिकांचे उत्पादन घटत आहे आणि शेतकरी संकट, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता तसेच प्रादेशिक आर्थिक स्थैर्याबाबत चिंता निर्माण झाली आहे, असे अधोरेखित करणारा अहवाल.
मुख्य मुद्दे
- राज्यातील १४ जिल्ह्यांमध्ये अपुरा पाऊस किंवा लहरी हवामान बदलामुळे तीव्र पाणी टंचाई आणि पिकांचे संभाव्य नुकसान होत आहे.
- मराठवाडा आणि विदर्भ प्रदेशांवर याचा तीव्र प्रभाव पडला असून, त्यामुळे शेतीची उत्पादकता आणि पिण्याच्या पाण्याच्या साठ्यासमोर मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
- राज्य सरकार धरणातील पाणीसाठ्यावर लक्ष ठेवून आहे आणि टँकर पुरवठा व चारा छावण्यांसाठी आपत्कालीन योजना तयार करत आहे.
पूर्वपरीक्षा सापळा
छत्रपती संभाजीनगर विभागात ५० टक्के इतका सर्वात कमी पाणीसाठा नोंदवला गेला असून, कोकण आणि पुणे विभागांमध्ये तो ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे.
स्पर्धक अनेकदा असा ग्रह करून घेतात की कोकण हाच एकमेव जलसमृद्ध प्रदेश आहे, आणि याकडे दुर्लक्ष करतात की पुणे विभागसुद्धा सातत्याने ९०% पेक्षा जास्त उच्च जलसाठा राखून ठेवतो, तर मराठवाडा मागे पडतो.
संबंधित स्थिर संकल्पना
मराठवाड्यात वारंवार पडणाऱ्या दुष्काळाला कारणीभूत असणारे प्रमुख भौगोलिक आणि हवामानविषयक घटक कोणते आहेत?
- पर्जन्यछायेचा प्रदेश: पावसाची छाया असलेली प्रदेश: मराठवाडा हा पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात (लिव्हवर्ड साईड) आहे, ज्यामुळे येथे नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस अल्प प्रमाणात पडतो.
- मान्सूनमधील बदलताινό: अनियमित मान्सून: उशीरा किंवा अनियमित मान्सूनच्या सरींवर जास्त अवलंबित्व आणि तीव्र एल निनो टेलिकनेक्शन (दूरसंबंधित परिणाम).
- मातीचा प्रकार: मातीचा प्रकार: प्रदीर्घ कोरड्या हवामानात मर्यादित ओलावा टिकवून ठेवणारी, प्रामुख्याने मध्यम ते भारी काळी कापसाची माती.
- भूपृष्ठाखालील पाण्याचा ताण: अति-उपसा: कापूस आणि सोयाबीनसारख्या नगदी पिकांसाठी भूजल उपशावर अत्यधिक अवलंबित्व.
आंतर-विषय नमुने
शेतकरी दुष्काळ आणि सिंचन योजना कार्यक्षमता
मराठवाड्यातील तीव्र पर्जन्य तुटीचा थेट संबंध राज्यातील सूक्ष्म सिंचन योजना आणि पंतप्रधान कृषी सिंचन योजनेच्या निधी वापरातील निकषांशी येतो.
हवामान धोका आणि कृषी संकटे
विदर्भातील आणि मराठवाड्यातील पाणीटंचाई हवामान बदलाच्या असुरक्षिततेला थेट प्रादेशिक कृषी संकट आणि शेतकरी आत्महत्येच्या पद्धतींशी जोडते.
महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय विभागांमधील प्रादेशिक जलसाठा विषमतेवर जोड्या जुळवा किंवा विधान-आधारित प्रश्नाची अपेक्षा करा.
संबंधित PYQ · 2
संबंधित PYQ · 2
- 2025MPSC_PRELIMSGS1
_______ Monsoon winds blow in Maharashtra from June to September.
- 2020MPSC_PRELIMSGS1
What happened in Maharashtra due to fragmentation of agricultural land ? (a) Farmer is not able to produce food grains, sufficient for his family. (b) There are obstacle to supply water to agricultural land. (c) The use of modern agricultural tools is uneconomical. (d) To pay individual attention on agriculture is uneconomical. Answer Options :
