મેન્યુઅલ સ્કવેન્જિંગ મુદ્દે ગુજરાત હાઇકોર્ટની કડક નોંધ
Source:gujarat-samachar ↗
આ શા માટે મહત્વનું છે
આ લેખ ૨૦૧૩ ના મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ એક્ટના અમલીકરણમાં રહેલી સતત ખામીઓને રેખાંકિત કરે છે અને બંધારણીય અધિકારો (Article 21) નું પાલન કરાવવા તેમજ સ્વચ્છતા અને સામાજિક ન્યાય માટે શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓને જવાબદાર ઠેરવવામાં ન્યાયતંત્રના (PILs દ્વારા) મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપને દર્શાવે છે.
સારાંશ
વર્ષ 2013માં 'મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ તરીકે રોજગાર પ્રતિબંધ અને તેમના પુનર્વસન અધિનિયમ' ના અમલીકરણ પછીથી હાથથી મેલું ઉપાડવાની પ્રથા (મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ) નાબૂદ કરવામાં રાજ્ય સરકારની નિષ્ફળતા બદલ ગુજરાત હાઈકોર્ટે તેની આકરી ઝાટકણી કાઢી છે, જેમાં 122 નોંધાયેલી ઘટનાઓ ટાંકવામાં આવી છે. અમદાવાદની એક હોસ્પિટલમાં તાજેતરમાં બનેલી ઘટનાના સંદર્ભમાં, કોર્ટે સ્થાનિક મહાનગરપાલિકાઓ દ્વારા આધુનિક મશીનરી સાથે 'ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેનિટેશન યુનિટ્સ' (Emergency Response Sanitation Units) ની સ્થાપના કરવા પર ભાર મૂકતા, આ પ્રતિબંધના કડક અમલીકરણનો આદેશ આપ્યો છે. આ ચુકાદો હાંસિયામાં ધકેલાયેલા શ્રમિકો જોખમી શ્રમથી સુરક્ષિત રહે અને ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવી શકે તે સુનિષ્ચિત કરીને અનુચ્છેદ 21 ના અમલીકરણમાં ન્યાયતંત્રની સક્રિય ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાત હાઈકોર્ટે 2013 થી મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ (હાથથી મેલું ઉપાડવાની પ્રથા) ના 122 નોંધાયેલા કેસોની નોંધ લેતા, આ પ્રથા ચાલુ રહેવા બાબતે રાજ્ય સરકારની આકરી ટીકા કરી હતી.
- અદાલતે U.N. મહેતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ખાતેની ઘટના માટે ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટર પર રાજ્ય દ્વારા લાદવામાં આવેલા માત્ર નાણાકીય દંડને અપૂરતો ગણાવ્યો હતો.
- મહાનગરપાલિકાઓ અને સ્થાનિક નાગરિક સંસ્થાઓને આધુનિક મશીનરીથી સજ્જ ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેનિટેશન યુનિટ્સ (ERSUs) ની સ્થાપના કરીને અને તેનું અસરકારક સંચાલન કરીને ઉત્તરદાયિત્વ લેવા માટે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
- ન્યાયતંત્રે માનવ અધિકારોના રક્ષણ અને ગરિમાપૂર્ણ જીવનની ખાતરી કરવા માટે જોખમી રીતે હાથ વડે ગટર સાફ કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની આવશ્યકતા પર ભાર મૂક્યો હતો.
મહત્વપૂર્ણ શબ્દો
હાથથી મેલું ઉપાડનાર તરીકે રોજગાર પર પ્રતિબંધ અને તેમના પુનર્વસન અધિનિયમ, 2013
એક સીમાચિહ્નરૂપ ભારતીય કાયદો જે રક્ષણાત્મક સાધનો વિના હાથથી મેલું ઉપાડવાની પ્રથા (મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ) અને જોખમી ગટર સફાઈને ગુનાહિત ઠેરવે છે. તે અસ્વચ્છ શૌચાલયોને તોડી પાડવાનું અને અસરગ્રસ્ત સફાઈ કામદારોના વ્યાપક પુનર્વસનને ફરજિયાત બનાવે છે.
UPSC context
GS Paper 2 (સામાજિક ન્યાય). દલિત અને કામદારોના અધિકારો સંબંધિત વૈધાનિક સંરક્ષણ, સંવેદનશીલ વર્ગો અને અમલીકરણની ખામીઓ અંગેના જ્ઞાનની ચકાસણી કરે છે.
ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેનિટેશન યુનિટ્સ (ERSUs)
શહેરી કેન્દ્રોમાં ડ્રેનેજના ગંભીર અવરોધોને સુરક્ષિત રીતે દૂર કરવા માટે અનિવાર્ય કરવામાં આવેલા વ્યાવસાયિક અને સુસજ્જ એકમો. તેઓ સુનિશ્ચિત કરે છે કે અપવાદરૂપ સંજોગોમાં હાથથી ગટરની સફાઈ (મેન્યુઅલ સીવર ક્લિનિંગ) માત્ર વિશિષ્ટ સુરક્ષા ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરીને તાલીમબદ્ધ વ્યાવસાયિકો દ્વારા જ કરવામાં આવે.
UPSC context
GS Paper 2 (ગવર્નન્સ). શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, NAMASTE યોજના અને સફાઈ કામદારોની વ્યવસાયિક સુરક્ષા સંબંધિત વિષયો માટે મહત્વપૂર્ણ.
ગુજરાત હાઇકોર્ટ
ગુજરાતની સર્વોચ્ચ અપીલીય અદાલત, જે નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે રીટ જારી કરવાની અનુચ્છેદ 226 હેઠળ બંધારણીય સત્તા ધરાવે છે, જેમ કે જોખમી શ્રમ પ્રથાઓ માટે નાગરિક સંસ્થાઓને જવાબદાર ઠેરવવી.
UPSC context
GS પેપર 2 (રાજ્યવ્યવસ્થા/ન્યાયતંત્ર). ન્યાયિક સમીક્ષા, સક્રિય ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ અને અનુચ્છેદ 21 (જીવવાનો અધિકાર) ના અમલીકરણની સમજ ચકાસે છે.
પ્રિલિમ્સ ટ્રેપ
2013નો અધિનિયમ ગટરોમાં કોઈપણ પ્રકારના મેન્યુઅલ પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ, બિનશરતી પ્રતિબંધની જોગવાઈ કરે છે.
જો નિયોક્તા ફરજિયાત રક્ષણાત્મક ગિયર અને સુરક્ષા ઉપકરણો પ્રદાન કરે, તો જ દુર્લભ, અપવાદરૂપ કિસ્સાઓમાં મેન્યુઅલ એન્ટ્રીની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. આ અધિનિયમ *જોખમી* (સાધનરહિત) સફાઈ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, તમામ મેન્યુઅલ એન્ટ્રી પર સંપૂર્ણપણે નહીં.
સંલગ્ન સ્થિર ખ્યાલો
કયા મૂળભૂત અધિકારો નાગરિકોને હાથથી મેલું ઉપાડવાની પ્રથા (મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ) સામે રક્ષણ આપે છે?
- અનુચ્છેદ 17: અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરે છે, જે હાથથી મેલું ઉપાડવાની પ્રથાના ઐતિહાસિક જ્ઞાતિ-આધારિત અમલીકરણ અને સામાજિક સ્વીકૃતિ પર પ્રહાર કરે છે.
- અનુચ્છેદ 21: ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાના અધિકારની ખાતરી આપે છે, જે એક એવો સિદ્ધાંત છે જેને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સફાઈ કર્મચારી આંદોલન ચુકાદામાં વારંવાર ટાંકવામાં આવ્યો છે.
- અનુચ્છેદ 23: બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી (વેઠપ્રથા) પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, જે હાંસિયામાં ધકેલાયેલા સમુદાયોના વ્યવસ્થાગત અને વ્યાવસાયિક શોષણ સામે બંધારણીય કવચ પૂરું પાડે છે.
NAMASTE કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજનાના મુખ્ય આદેશો શું છે?
- શૂન્ય જાનહાનિ: જોખમી કચરા સાથે શૂન્ય માનવ સંપર્ક સુનિશ્ચિત કરીને સફાઈ કામગીરીમાં થતા તમામ મૃત્યુને નાબૂદ કરવાનો હેતુ છે.
- 100% યાંત્રિકીકરણ: તમામ શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈની તમામ કામગીરી સંપૂર્ણપણે મશીનો દ્વારા જ હાથ ધરવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરે છે.
- એન્ટરપ્રાઇઝ સશક્તિકરણ: સફાઈ કામદારોને સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) માં ઔપચારિક રીતે સંગઠિત કરે છે અને તેમને યાંત્રિકીકૃત સફાઈ સાહસોની માલિકી ધરાવવા અને તેનું સંચાલન કરવા માટે સશક્ત બનાવે છે.
આંતર-વિષય પેટર્ન
74મો બંધારણીય સુધારો + નગરપાલિકા ક્ષમતા
અનુસૂચિ 12 (જાહેર આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા) ને નગરપાલિકાની ફરજો સાથે સાંકળે છે. ઇમર્જન્સી રિસ્પોન્સ સેનિટેશન યુનિટ્સ (ERSUs) માટેની અદાલતની માંગ શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની કારોબારી ક્ષમતા અને ઉત્તરદાયિત્વની સીધી કસોટી કરે છે.
ન્યાયિક સક્રિયતા અને સતત પરમાદેશ
ગુજરાત HC દ્વારા રાજ્યના બિન-પાલન (2013 થી 122 કેસો) પર રખાતી દેખરેખ એ 'કંટીન્યુઇંગ મેન્ડમસ' અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેનો ઉપયોગ બંધારણીય અદાલતો દ્વારા અવારનવાર હાંસિયામાં ધકેલાયેલા જૂથો માટે અનુચ્છેદ 21 ને લાગુ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
અનુચ્છેદ 17 અને 2013 ના અધિનિયમની "જોખમી સફાઈ" ની વ્યાખ્યા સાથે NAMASTE યોજનાનું પરીક્ષણ કરતા વિધાનો પૂછાવાની પ્રબળ સંભાવના છે.
સંલગ્ન PYQ · 3
સંલગ્ન PYQ · 3
- 2017GPSC_PRELIMSGS1
District planning Committees have been constituted as mandated by
- 2020GPSC_PRELIMSGS1
Which of the following cases/areas will not be entertained as Public Interest Litigation (PIL)? 1. Landlord-Tenant Matters 2. Service Matter and those pertaining to pension and gratuity of an Individual 3. Complaints against central/state government departments and local bodies 4. Petition for early hearing of cases pending in High Courts and Subordinate courts
- 2025GPSC_PRELIMSGS1
The concept of Public Interest Litigation (PIL) in India was introduced to: 1. Allow the courts to take suo motu cognizance of matters affecting the public interest. 2. Ensure legal representation for the economically weaker sections of society. 3. Enable NGOs and activists to file petitions on behalf of affected communities. 4. Restrict the judiciary's power to interfere in government policy decisions. Select the correct answer using the codes given below:
